بازخوانی موضوع خدمت و خیانت حاج ابراهیم خان کلانتر در منازعه ی لطفعلی خان و آقامحمدخان قاجار

این پژوهش به واکاوی تناقض تاریخی شخصیت حاج ابراهیم خان کلانتر، معمار گذار به دولت قاجار، و نقد روایت های ایدئولوژیک القا شده توسط مورخان دوره های قاجار و پهلوی می پردازد. با به کارگیری روش توصیفی-تحلیلی و استناد به منابع دست اول تاریخی، مسئله محوری تحقیق بر این مبنا تعریف شد: آیا کنشگری کلانتر در سقوط زندیه، معلول خیانت فردی بود یا پاسخی مبتنی بر ضرورت های راهبردی آن عصر؟ یافته های پژوهش نشان داد که سرنگونی زندیه نه بر پایه خیانت، بلکه نتیجه محاسبات واقع گرایانه جهت تمرکز قدرت در برابر تهدیدات استعماری روسیه و انگلستان و ناتوانی ساختاری زندیه در حفظ تمامیت ارضی بود. روایت های سلطنت محور، با برساختن برچسب «جفاپیشه»، عاملیت سیاسی کلانتر را به تقلیل گرایی اخلاقی فروکاسته اند؛ در حالی که اسناد ثانویه نظیر گزارش های دیپلماتیک اروپایی، نقش وی را در پیشگیری از تجزیه ایران آشکار می سازند. علاوه بر این، شکاف دانشی در منابع سنتی، ناشی از سوگیری مورخان درباری در نادیده انگاشتن سازوکارهای پیچیده گذار قدرت مانند همکاری با نخبگان محلی و دیوان سالاری و همچنین تاثیر فضای رقابت و دسیسه دربار بوده است. در نهایت، این پژوهش با فراتر رفتن از پارادایم دوگانه انگارانه خدمت/خیانت، الگوی کنشگری کلانتر را در چارچوب نظریه بقای حکومت ها تحلیل نموده و بر این گزاره تاکید می کند که نقد ایدئولوژی زدایی از روایت های تاریخی، شرط لازم برای گشایش فهمی پویا از واقعیت های چندلایه تاریخ معاصر ایران است. این یافته ها، ضرورت بازتعریف جایگاه وزرا در تاریخ نگاری سیاسی ایران را بر پایه عاملیت دیالکتیکی کنشگران، به جای اتکا به روایات تک سویه، نمایان می سازد. روش شناسی تحقیق بر گردآوری داده ها با روش اسنادی-کتابخانه ای و پردازش آن ها با رویکرد توصیفی-تحلیلی استوار است.

کلیدواژه ها:

Haj Ebrahim Khan Kalantar ، Conflict ، Service and Treason ، Lotf Ali Khan Zand ، حاج ابراهیم خان کلانتر ، منازعه ، خدمت و خیانت ، لطفعلی خان زند