تحلیل مفهوم شیطان در قرآن از دیدگاه حضرت آیت الله خامنه ای

«شیطان» به عنوان حقیقتی اثرگذار در زندگی انسان، از دیرباز مورد توجه ادیان الهی بوده است؛ با این حال، در بسیاری موارد مواجهه با آن به سطحی ترین شکل، یعنی لعن و نفرین، فروکاسته شده است. آیت الله خامنه ای، به عنوان یکی از مفسران برجسته قرآن کریم در عصر معاصر، با رویکردی اجتماعی-تفسیری، به تبیین این مفهوم قرآنی پرداخته اند. پژوهش حاضر با تکیه بر آثار تفسیری و دیگر بیانات ایشان، مفهوم شیطان را واکاوی کرده است. روش تحقیق «تحلیل مضمون» بوده که در زمره روش های کیفی قرار دارد و داده ها طی سه مرحله کدگذاری توصیفی، کدگذاری تفسیری و یکپارچه سازی مضامین، مورد تحلیل قرار گرفته اند. بر پایه این فرایند، یافته های پژوهش در پنج مقوله کلان شامل «تعریف شیطان»، «انواع شیطان»، «اهداف شیطان»، «حربه های شیطان» و «موانع شیطان» دسته بندی و تبیین شده است. از منظر آیت الله خامنه ای، شیطان حقیقتی فراگیر است که منحصر به ابلیس نبوده و در دو سطح «درونی» و «بیرونی» به اضلال و گمراهی انسان می پردازد. اهداف او در قالب میانی و نهایی دنبال می شود و با حربه های فردی و اجتماعی تحقق می یابد. در برابر این مسیر نیز، موانع فردی همچون استغفار و تقوا و موانع اجتماعی همچون انبیا و حکومت حق، اصلی ترین سد در برابر حرکت شیطان به شمار می آیند.

کلیدواژه ها:

شیطان ، نفس اماره ، قرآن کریم ، آیت الله خامنه ای ، تحلیل مضمون