از همدلی تا کنش اخلاقی: واکاوی نقش تربیت اجتماعی در شکل گیری حساسیت اخلاقی دانش آموزان

تربیت اجتماعی در سال های اخیر به عنوان یکی از بنیادی ترین عرصه های شکل دهنده رفتار و هویت اخلاقی کودکان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. در میان مولفه های متعدد اخلاقی، «حساسیت اخلاقی» جایگاهی ویژه دارد؛ زیرا نقطه آغاز هر کنش اخلاقی، توانایی فرد در تشخیص موقعیت های اخلاقی، درک پیامدهای رفتاری و احساس مسئولیت نسبت به دیگران است. حساسیت اخلاقی نه تنها به توانایی شناختی کودک در فهم درست و نادرست وابسته است، بلکه به تجربه های زیسته او در محیط های تربیتی، کیفیت روابط اجتماعی، میزان همدلی، و فرصت هایی که برای مواجهه با موقعیت های اخلاقی در اختیارش قرار می گیرد نیز بستگی دارد. از این منظر، تربیت اجتماعی مدرسه می تواند بستری کلیدی برای پرورش حساسیت اخلاقی باشد؛ زیرا کودکان در تعامل با همسالان، معلمان، قوانین مدرسه و فعالیت های گروهی، با موقعیت هایی مواجه می شوند که نیازمند قضاوت اخلاقی، همدلی، مسئولیت پذیری و تصمیم گیری اخلاقی است.پژوهش حاضر با هدف واکاوی نقش تربیت اجتماعی در شکل گیری حساسیت اخلاقی کودکان انجام شده و تلاش می کند نشان دهد که چگونه تجربه های تربیتی روزمره، از تعاملات ساده تا فعالیت های ساختاریافته، می توانند زمینه ساز رشد همدلی، توجه به پیامدهای اخلاقی رفتار و تبدیل حساسیت اخلاقی به کنش اخلاقی شوند. در این مطالعه، حساسیت اخلاقی به عنوان فرایندی چندبعدی شامل آگاهی اخلاقی، درک هیجانی، همدلی، تشخیص تعارض های اخلاقی و توانایی واکنش مناسب تعریف شده است. همچنین تربیت اجتماعی به مثابه مجموعه ای از سازوکارهای رسمی و غیررسمی مدرسه در نظر گرفته شده که از طریق روابط انسانی، قواعد اجتماعی، فعالیت های مشارکتی و فضای فرهنگی مدرسه بر رشد اخلاقی کودکان اثر می گذارد.روش پژوهش با رویکرد کیفی و مبتنی بر تحلیل تفسیری تجربه های کودکان طراحی شده است تا بتواند لایه های پنهان حساسیت اخلاقی را در بستر تعاملات واقعی آشکار کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که تربیت اجتماعی زمانی بیشترین تاثیر را بر حساسیت اخلاقی دارد که کودکان فرصت تجربه موقعیت های واقعی اخلاقی، مشارکت در گفت وگوهای اخلاقی، مشاهده الگوهای اخلاقی و تمرین همدلی را داشته باشند. همچنین نتایج نشان می دهد که رابطه معلم–دانش آموز، شیوه مدیریت تعارض ها، نوع بازخوردهای تربیتی و فضای عاطفی مدرسه نقش تعیین کننده ای در تقویت یا تضعیف حساسیت اخلاقی کودکان دارد. بر اساس تحلیل ها، حساسیت اخلاقی زمانی به کنش اخلاقی تبدیل می شود که کودک علاوه بر درک موقعیت اخلاقی، احساس مسئولیت و توانایی عمل اخلاقی را نیز در خود تجربه کند.این پژوهش با ارائه چارچوبی مفهومی برای پیوند میان تربیت اجتماعی و حساسیت اخلاقی، می تواند مبنایی برای طراحی برنامه های تربیتی موثرتر، بازنگری در نقش معلمان و مربیان تربیتی، و توسعه محیط های آموزشی اخلاق محور باشد. نتایج این مطالعه نشان می دهد که تربیت اجتماعی نه تنها بر رفتارهای اجتماعی کودکان اثر می گذارد، بلکه در عمیق ترین لایه های اخلاقی آنان—از همدلی تا کنش اخلاقی—نقش آفرینی می کند.

کلیدواژه ها:

تربیت اجتماعی ، حساسیت اخلاقی ، همدلی ، کنش اخلاقی ، تجربه زیسته کودکان ، رشد اخلاقی ، تعاملات مدرسه ای