حقوق دانش آموزی در نظام آموزش و پرورش و در مدارس

این پژوهش به تحلیل جامع و انتقادی مفهوم حقوق دانش آموزی در بستر نظام های آموزشی و فضای مدارس می پردازد. با عبور از نگاه سنتی که دانش آموز را صرفا «یادگیرنده منفعل» یا «موضوع تربیت» می داند، این مقاله دانش آموز را به عنوان «شهروند مدرسه» و «دارنده حقوق ذاتی انسانی» در نظر می گیرد که در کانون رابطه آموزشی قرار دارد. با استناد به اسناد بین المللی چون کنوانسیون حقوق کودک (CRC) و رویکردهای نوین روانشناسی و علوم تربیتی، استدلال می شود که به رسمیت شناختن و تضمین حقوق دانش آموزی—شامل حقوق آموزشی (دسترسی به آموزش کیفی، منصفانه و همه شمول)، اجتماعی-هیجانی (احترام، حریم خصوصی، امنیت روانی)، مدنی-سیاسی (آزادی بیان، مشارکت در تصمیم گیری، تشکل) و حقوق مرتبط با تنبیه و انضباط (منع تبعیض و خشونت، حق دفاع)—نه تنها یک الزام اخلاقی و حقوقی، بلکه پیش شرط تحقق یادگیری عمیق، پرورش شهروندی دموکراتیک و ایجاد محیط های آموزشی سالم است. این مقاله با روش تحلیلی-توصیفی، شکاف گسترده بین متن قوانین و اسناد (چه داخلی و چه بین المللی) و اجرای آن ها در محیط واقعی مدارس را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که علی رغم پیشرفت های نظری، در عمل با چالش های ساختاری (قدرت مطلق مدیریت و معلمان)، فرهنگی (باور به لزوم اطاعت مطلق و تضعیف کنندگی حقوق)، و اجرایی (فقدان مکانیسم های شفاف شکایت و نظارت) مواجهیم. راهکارهای ارائه شده شامل تدوین و ابلاغ منشور حقوق و تکالیف دانش آموزی در هر مدرسه، ایجاد ساختارهای مشارکتی واقعی (مانند پارلمان دانش آموزی)، آموزش حقوق به همه ذی نفعان، و طراحی نظام انضباطی ترمیم محور به جای تنبیه محور است. نتیجه گیری نهایی تاکید می کند که تحول در نظام آموزش و پرورش، بدون تحول در رابطه قدرت و به رسمیت شناختن عاملیت و حقوق دانش آموزان، ناتمام و سطحی خواهد بود.

کلیدواژه ها:

حقوق دانش آموزی ، کنوانسیون حقوق کودک ، شهروندی مدرسه ، مشارکت دانش آموزی ، حریم خصوصی ، منع خشونت آموزشی ، انضباط ترمیمی ، عاملیت دانش آموز ، امنیت روانی ، مکانیسم شکایت