تحلیل تفاوت مجهول صوری و مجهول معنایی و بررسی ساخت های مجهول در فارسی: از دستور سنتی تا رویکردهای نوین شناختی

این پژوهش به بررسی تطبیقی و تحلیلی دو مفهوم کلیدی در دستور زبان فارسی، یعنی «مجهول صوری» (Formal Passive) و «مجهول معنایی» (Semantic Passive) می پردازد. با توجه به اینکه ساخت های مجهول در زبان فارسی از پیچیدگی های ساختاری و معنایی برخوردارند، تمایز میان این دو مفهوم از اهمیت ویژه ای برخوردار است. مجهول صوری به ساختارهایی اطلاق می شود که از نظر ریخت شناسی و نحوی، ویژگی های ساخت مجهول را دارند، اما ممکن است از نظر معنایی کاملا مجهول نباشند یا فاعل اصلی حذف نشده باشد. در مقابل، مجهول معنایی به ساختارهایی اشاره دارد که تمرکز معنایی بر روی مفعول (یا گیرنده عمل) است، حتی اگر ساختار نحوی آن ها صراحتا مجهول نباشد. این مقاله با مروری بر دیدگاه های دستور سنتی و ساخت گرا، به تبیین دقیق این دو مفهوم پرداخته و سپس با استفاده از داده های زبانی از متون نوشتاری و گفتاری فارسی، کارکرد و تمایز آن ها را بررسی می کند. همچنین، تلاش می شود تا این دو مفهوم در چارچوب رویکردهای نوین شناختی و دستور ساخت محور مورد بازبینی قرار گیرند تا فهم عمیق تری از چگونگی پردازش اطلاعات توسط گویشوران فارسی به دست آید. نتایج نشان می دهد که در فارسی، تمایز بین این دو نوع مجهول، نه تنها در ساختار نحوی، بلکه در نحوه برجسته سازی اطلاعات و دایره کاربرد معنایی آن ها نیز نمایان است و رویکردهای سنتی فاقد توانایی کافی برای تبیین کامل این پدیده هستند.

کلیدواژه ها:

مجهول صوری ، مجهول معنایی ، ساخت مجهول ، دستور سنتی ، دستور شناختی ، دستور ساخت محور ، فارسی.