الگوی استعمارستیزی در اندیشه فقهی- سیاسی حضرت آیت الله العظمی خامنه ای ^{(مدظله العالی)} و تمایز آن با الگوی استعمارستیزی سید قطب

این مقاله با رویکردی تطبیقی، به بررسی الگوهای استعمارستیزی در اندیشه فقهی- سیاسی آیت الله خامنه ای و سید قطب می پردازد. پرسش اصلی پژوهش آن است که تمایزات بنیادین این دو الگو در مواجهه با استعمار و سلطه غربی چیست و آیا می توان از تاثیر مستقیم اندیشه های سید قطب بر دیدگاه های استعمارستیزانه آیت الله خامنه ای سخن گفت؟روش تحقیق، تحلیل محتوای ضمنی و مقایسه تطبیقی مواضع فکری و عملی این دو متفکر در متون اصلی و منابع معتبر ثانویه است. یافته ها نشان می دهد که سید قطب در بستر جغرافیایی مصر تحت سلطه استعمار و در مواجهه با دولت های ملی گرای سکولار، گفتمان استعمارستیزی خود را بر پایه مفاهیمی چون «جاهلیت مدرن» حاکمان جهان اسلام و غرب و «جهاد تهاجمی» بنا نهاد و بر طهارت عقیدتی جهان اسلام و مرزبندی فرهنگی با غرب تاکید داشت. در مقابل، آیت الله خامنه ای در بستر ایران پیش و پس از انقلاب اسلامی و در مواجهه با سلطه ترکیبی (سخت و نرم) غرب، الگوی «استعمارستیزی تمدنی» را با تکیه بر فقه حکومتی، ولایت فقیه، نظام سازی اسلامی، مردم گرایی دینی، اقتصاد مقاومتی و جهاد تبیین نهادینه ساخت. نتیجه گیری پژوهش حاکی از آن است که زمینه های اعتقادی و تاریخی نقش تعیین کننده ای در سطح و شیوه تحقق استعمارستیزی در اندیشه و عمل سیاسی این دو متفکر داشته اند. به گونه ای که سید قطب نماینده الگوی جنبش انقلابی و جهادی مبتنی بر آموزه های اهل سنت، و آیت الله خامنه ای نماینده الگوی نظام سازی و تقابل تمدنی نرم (و درصورت لزوم دفاع سخت) مبتنی بر آموزه های شیعی و مشترک اسلامی است. این الگو در میدان مقاومت اسلامی در برابر سلطه استعماری، مورد پذیرش و عمل برخی خطوط مقدم مقاومت شیعه و سنی، به ویژه با محوریت جمهوری اسلامی ایران، قرار گرفته است. درخصوص شبهه تاثیرپذیری مستقیم آیت الله خامنه ای از اندیشه های سید قطب نیز یافته ها نشان می دهد که اگرچه تاثیرپذیری یا الهام گیری از شرایط و زمینه های فکری برای هر اندیشمندی امری محتمل است، اما این تاثیر در حدی محدود بوده و مبانی اعتقادی، شرایط تاریخی و جغرافیایی خاص، و همراهی با امام خمینی (ره) در انقلاب اسلامی، موجب تقویت استقلال الگوی استعمارستیزی آیت الله خامنه ای شده است.

کلیدواژه ها:

آیت الله خامنه ای ، جهاد دفاعی ، نظام سازی ، تمدن سازی اسلامی ، سید قطب ، جهاد ، جاهلیت مدرن