آموزش شهروندی دیجیتال و اخلاق هوش مصنوعی: رویکردی بین رشته ای برای پرورش مسئولیت پذیری در دانش آموزان نسل Z ایران

در عصر حاضر که فناوری های دیجیتال و هوش مصنوعی به سرعت در حال گسترش هستند، دانش آموزان نسل Z در ایران به عنوان بومیان دیجیتال، با فرصت ها و چالش های فراوانی در فضای مجازی مواجه می شوند. این نسل که از بدو تولد با ابزارهای دیجیتال بزرگ شده، نیازمند آموزش های هدفمند برای استفاده مسئولانه از فناوری است تا بتواند به عنوان شهروندی فعال و اخلاق مدار در جامعه دیجیتال عمل کند. مسئله اصلی پژوهش، نبود برنامه های آموزشی یکپارچه و بین رشته ای است که همزمان شهروندی دیجیتال و اخلاق هوش مصنوعی را در نظام آموزشی ایران پوشش دهد؛ امری که می تواند به بروز مشکلاتی نظیر نقض حریم خصوصی، گسترش اطلاعات نادرست، تبعیض الگوریتمی و رفتارهای پرخطر سایبری منجر شود. اهمیت این موضوع در آماده سازی نسل جوان برای مواجهه با جامعه ای که هوش مصنوعی در آن نقش محوری ایفا می کند، نهفته است و عدم توجه به آن می تواند پیامدهای اجتماعی و فرهنگی گسترده ای به همراه داشته باشد.پژوهش حاضر با رویکرد نیمه آزمایشی و طرح پیش آزمون-پس آزمون همراه با گروه کنترل انجام شد. جامعه آماری شامل دانش آموزان دوره متوسطه دوم شهر تهران بود و نمونه ای به حجم ۶۰ نفر (۳۰ نفر در گروه آزمایش و ۳۰ نفر در گروه کنترل) به روش تصادفی خوشه ای چندمرحله ای انتخاب گردید. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه های استاندارد شهروندی دیجیتال و آگاهی اخلاقی هوش مصنوعی همراه با مصاحبه های نیمه ساختاریافته بود که ضریب پایایی آن ها بر اساس آلفای کرونباخ بالای ۰.۸۵ گزارش شد. مداخله آموزشی در قالب ۱۲ جلسه دوساعته با محتوای بین رشته ای (شامل ابعاد تربیتی، روانشناختی، فناوری و اخلاقی) به صورت پروژه محور و تعاملی اجرا گردید.یافته های پژوهش نشان داد که برنامه آموزشی پیشنهادی به طور معناداری سطح شهروندی دیجیتال، آگاهی اخلاقی نسبت به هوش مصنوعی و مسئولیت پذیری کلی دانش آموزان را ارتقا بخشید. تحلیل های آماری حاکی از تفاوت های معنادار بین گروه آزمایش و کنترل بود و نتایج کیفی نیز تم هایی نظیر تقویت تفکر انتقادی، افزایش حساسیت اخلاقی و کاهش تمایل به رفتارهای پرخطر سایبری را آشکار ساخت.در نتیجه، رویکرد بین رشته ای مورد بررسی می تواند به عنوان الگویی موثر برای پرورش شهروندان دیجیتال مسئول در نسل Z ایران عمل کند. پیامدهای این پژوهش شامل پیشنهاد سیاست گذاری آموزشی برای ادغام محتوای اخلاق هوش مصنوعی در برنامه درسی ملی، آموزش ضمن خدمت معلمان و توسعه برنامه های مشابه در مقیاس گسترده تر است. اجرای چنین برنامه هایی می تواند به تقویت سرمایه اجتماعی دیجیتال و آماده سازی نسل جوان برای چالش های آینده کمک شایانی نماید.

کلیدواژه ها:

شهروندی دیجیتال ، اخلاق هوش مصنوعی ، نسل Z ، مسئولیت پذیری دیجیتال ، آموزش بین رشته ای ، دانش آموزان ایرانی ، سواد اخلاقی فناوری