کارکرد آموزش ادبیات فارسی در پرورش تفکر انتقادی و هویت فرهنگی دانش آموزان

آموزش ادبیات فارسی به عنوان یکی از دروس اصلی و طولانی مدت نظام آموزشی ایران، از ظرفیت بالایی برای پرورش همزمان دو بعد کلیدی رشد شناختی و عاطفی-هویتی دانش آموزان برخوردار است: تفکر انتقادی و هویت فرهنگی. این مقاله مروری با هدف بررسی کارکردها، چالش ها و راهکارهای مرتبط با این دو بعد انجام شده است. نتایج نشان می دهد که متون ادبی فارسی (اعم از کلاسیک و معاصر) به دلیل چندلایگی معنایی، نمادگرایی، روایت های چندصدایی و پرداختن به مسائل بنیادین انسانی، بستر بسیار مناسبی برای تقویت مهارت های تفکر انتقادی شامل تحلیل، پرسشگری، استدلال، شناسایی پیش فرض ها و نقد اجتماعی فراهم می آورند. همزمان، این متون می توانند ارزش های مشترک فرهنگی، حس تعلق به زبان فارسی، آشنایی با تنوع هویتی ایران، بازنمایی هویت ملی و خودشناسی فردی را تقویت کنند. با این حال، غلبه رویکرد حفظی و محتوامحور، کمبود فعالیت های گفت وگومحور، سوالات سطح پایین، محدودیت زمان کلاس، ضعف آمادگی معلمان، کم رنگ شدن محتوای بومی، تاثیرپذیری از ادبیات ترجمه شده، تک صدایی آثار و گسست ادبیات از زندگی واقعی دانش آموزان، مهم ترین موانع تحقق این ظرفیت ها هستند. راهکارهای پیشنهادی شامل بازطراحی محتوای کتاب های درسی با تاکید بر تعادل میان آثار کهن و معاصر و تنوع هویتی، استفاده از روش های فعال و دانش آموزمحور، تقویت آموزش معلمان در حوزه تفکر انتقادی، تلفیق فعالیت های هویت محور و انتقادی، و طراحی پروژه های فرادرسی ادبی است. این مطالعه نتیجه می گیرد که پرورش همزمان تفکر انتقادی و هویت فرهنگی نه تنها ممکن، بلکه از طریق رویکردهای تلفیقی و بازاندیشانه در آموزش ادبیات فارسی، کاملا شدنی است. تحقق این هدف می تواند ادبیات را از درسی صرفا حفظی به یکی از موثرترین ابزارهای تربیت شهروند پرسشگر، آگاه و ریشه دار در فرهنگ ملی تبدیل کند. پژوهش های آینده می توانند با روش های تجربی و کیفی، اثربخشی رویکردهای پیشنهادی را مورد آزمون قرار دهند.