اثربخشی مداخلات مشاوره ای مبتنی بر ذهن آگاهی تحصیلی بر کاهش فرسودگی روانی دانش آموزان پساکرونا

همه گیری کووید-۱۹ اثرات عمیقی بر سلامت روان دانش آموزان برجای گذاشت و فرسودگی روانی و به ویژه فرسودگی تحصیلی را به یکی از چالش های اصلی نظام آموزشی ایران در دوره پساکرونا تبدیل کرد. این پدیده که با خستگی عاطفی مزمن، نگرش منفی و بدبینی نسبت به فعالیت های تحصیلی و کاهش حس موفقیت شخصی مشخص می شود، با علائمی نظیر بی انگیزگی شدید، کاهش تمرکز، اضطراب امتحان و افت عملکرد تحصیلی همراه است و می تواند پیامدهای بلندمدتی بر ماندگاری تحصیلی و سلامت روان داشته باشد. هدف این مقاله مروری، بررسی و یکپارچه سازی شواهد موجود درباره اثربخشی مداخلات مشاوره ای مبتنی بر ذهن آگاهی تحصیلی در کاهش فرسودگی روانی دانش آموزان ایرانی در سال های پس از همه گیری (۱۴۰۰–۱۴۰۳) بود. ذهن آگاهی تحصیلی به معنای کاربرد هدفمند اصول ذهن آگاهی (توجه آگاهانه، غیرقضاوت گر و حضور در لحظه) در زمینه های یادگیری، مدیریت استرس تحصیلی و تنظیم هیجانی تعریف می شود و معمولا در قالب برنامه های کوتاه مدت گروهی، مدرسه محور یا آنلاین اجرا می گردد. مرور پژوهش های انجام شده نشان داد که مداخلات مبتنی بر ذهن آگاهی تحصیلی به طور کلی اثربخشی متوسط تا بزرگ در کاهش ابعاد مختلف فرسودگی تحصیلی داشته اند. بیشترین تاثیر بر خستگی عاطفی و بعد بدبینی تحصیلی مشاهده شد، در حالی که کاهش حس موفقیت شخصی معمولا کمتر بوده است. برنامه های حضوری و مدرسه محور در مقایسه با مداخلات کاملا آنلاین، اندازه اثر بزرگ تری نشان دادند. همچنین، این مداخلات توانستند به طور معنی داری اضطراب امتحان را کاهش دهند، خودتنظیمی هیجانی را بهبود بخشند و انگیزش تحصیلی را تقویت کنند. اثربخشی در گروه های مختلف سنی و اجتماعی-اقتصادی، از جمله دانش آموزان مناطق محروم، تایید شد. با وجود نتایج امیدوارکننده، پایداری اثرات در بلندمدت کمتر بررسی شده و مطالعات بر روی دانش آموزان دوره ابتدایی و پیش دانشگاهی محدود بوده است. پیشنهاد می شود پژوهش های آینده بر طراحی برنامه های ترکیبی (حضوری-آنلاین)، پیگیری های طولی طولانی تر، مقایسه با سایر رویکردهای مشاوره ای و بومی سازی پروتکل ها با توجه به ویژگی های فرهنگی-آموزشی ایران متمرکز شوند. مداخلات ذهن آگاهی تحصیلی به دلیل کم هزینه بودن، قابلیت اجرای گروهی و عدم نیاز به تجهیزات پیچیده، می تواند به عنوان یکی از راهبردهای موثر پیشگیری و مداخله در مدارس ایران در دوران پساکرونا مورد توجه سیاست گذاران و مشاوران آموزشی قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

: ذهن آگاهی تحصیلی ، فرسودگی روانی ، فرسودگی تحصیلی ، دانش آموزان پساکرونا ، مداخلات مشاوره ای.