طراحی و اعتباریابی الگوی آموزشی مبتنی بر واقعیت افزوده برای افزایش انگیزش و یادگیری علوم در دانش آموزان پایه ششم ابتدایی

تحولات سریع فناوری های آموزشی در عصر دیجیتال، فرصت های بی سابقه ای برای بازنگری در روش های سنتی آموزش فراهم کرده است. در این میان، فناوری واقعیت افزوده به دلیل قابلیت تلفیق جهان مجازی و فیزیکی، ظرفیت چشمگیری برای آموزش مفاهیم انتزاعی و پیچیده علوم تجربی دارد. چالش اصلی در آموزش علوم ابتدایی، ارائه ملموس و درک پذیر مفاهیمی است که به طور مستقیم قابل مشاهده و لمس نیستند. پژوهش حاضر با هدف طراحی الگوی آموزشی مبتنی بر واقعیت افزوده و اعتباریابی آن در افزایش انگیزش تحصیلی و بهبود یادگیری مفاهیم علوم در دانش آموزان پایه ششم ابتدایی انجام شد. این پژوهش از نوع آمیخته (اکتشافی متوالی) بود که در دو فاز کیفی و کمی اجرا گردید. در فاز کیفی با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی و انجام مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۲ نفر از متخصصان فناوری آموزشی و علوم تربیتی (با حداقل ۱۰ سال سابقه تدریس و پژوهش)، مولفه های الگوی آموزشی استخراج و الگوی اولیه طراحی شد. در فاز کمی، با به کارگیری طرح نیمه آزمایشی از نوع پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل، ۴۸ دانش آموز پسر پایه ششم ابتدایی ناحیه ۱ تبریز در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ به روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه ۲۴ نفری آزمایش و کنترل جایگزین شدند. گروه آزمایش به مدت ۸ جلسه ۴۵ دقیقه ای تحت آموزش با الگوی طراحی شده مبتنی بر واقعیت افزوده قرار گرفت، در حالی که گروه کنترل همان محتوا را با روش سنتی سخنرانی و استفاده از کتاب و تصاویر دو بعدی آموزش دید. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه استاندارد انگیزش تحصیلی هارتر (۱۹۸۱)، آزمون محقق ساخته یادگیری علوم پایه ششم و چک لیست مشاهده برای ثبت کیفی تعاملات بود. داده های کمی با استفاده از تحلیل کوواریانس چندمتغیره (MANCOVA) و با کنترل اثر پیش آزمون در نرم افزار SPSS۲۶ تحلیل شدند. نتایج فاز کیفی منجر به شناسایی و طراحی الگویی با شش مولفه اصلی شامل: ۱) تحلیل (نیازهای یادگیرنده، محتوا، زمینه)، ۲) طراحی (اهداف، سناریو)، ۳) توسعه (تولید محتوای AR)، ۴) اجرا (راهبرد تدریس)، ۵) پشتیبانی (معلم و فنی)، و ۶) ارزشیابی (تکوینی و تراکمی) گردید. روایی محتوایی الگو با شاخص روایی محتوایی (CVI) ۰.۸۷ و روایی سازه آن با تحلیل عاملی تاییدی و شاخص های برازش مطلوب (CFI=۰.۹۴, RMSEA=۰.۰۴۸) تایید شد. نتایج تحلیل کوواریانس چندمتغیره نشان داد پس از حذف اثر پیش آزمون، بین دو گروه آزمایش و کنترل از لحاظ ترکیب خطی متغیرهای وابسته (انگیزش تحصیلی و یادگیری علوم) تفاوت معناداری وجود دارد (Pillai's Trace=۰.۶۵, F(۲,۴۳)=۳۶.۷۸, p<۰.۰۰۱). تحلیل های تک متغیره نیز حاکی از تاثیر معنادار الگو بر افزایش نمرات انگیزش تحصیلی (F(۱,۴۴)=۳۲.۴۵, p<۰.۰۰۱, η²=۰.۴۱) و بهبود نمرات یادگیری علوم (F(۱,۴۴)=۲۸.۷۶, p<۰.۰۰۱, η²=۰.۳۸) در گروه آزمایش بود. مشاهدات کیفی نیز نشان دهنده سطح بالاتر مشارکت، تمرکز و اشتیاق در دانش آموزان گروه آزمایش بود. یافته های این پژوهش نشان داد الگوی آموزشی طراحی شده مبتنی بر واقعیت افزوده، از اعتبار (روایی محتوایی و سازه) و اثربخشی لازم برخوردار است و می تواند به عنوان یک راهبرد آموزشی نوین و نظام مند برای افزایش انگیزش و تسهیل یادگیری عمیق تر مفاهیم علوم در دوره ابتدایی مورد استفاده معلمان و برنامه ریزان درسی قرار گیرد. گنجاندن آموزش های عملی کار با این فناوری در برنامه تربیت معلم و تولید محتوای آموزشی بومی مبتنی بر واقعیت افزوده پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

واقعیت افزوده ، الگوی آموزشی ، انگیزش تحصیلی ، یادگیری علوم ، دانش آموزان ابتدایی