تدوین مدل ارزیابی خدمات فرهنگی اکوسیستم در مناطق خشک و بیابانی بر مبنای مرور نظام مند: مطالعه موردی مناطق خشک ایران

خدمات فرهنگی اکوسیستم مولفه ای پیچیده و ذهنی است که بر کیفیت زندگی، انسجام اجتماعی و حفظ تنوع فرهنگی اثرگذار است. ضمن این که ارزیابی خدمات فرهنگی اکوسیستم در مناطق خشک و بیابانی اغلب تحت تاثیر سوگیری به سمت معیارهای توسعه یافته برای اکوسیستم های معتدل و شهری قرار دارد. این پژوهش با هدف شناسایی، تحلیل و اولویت بندی معیارهای ارزیابی خدما ت فرهنگی متناسب با ویژگی های طبیعی و فرهنگی مناطق بیابانی، به ویژه در بافت ایران، انجام شد. منابع مورد نیاز با استفاده از روش مرور سیستماتیک و پروتکل پریسما، ۸۰ مقاله ISI از پایگاه های Web of Science و Scopus انتخاب و با نرم افزار مکس کیودا تحلیل شدند. همچنین، از VOSviewer برای تحلیل علم سنجی ۵۰۰ مقاله استفاده شد. ۸۰ مقاله ISI منتخب بین سالهای (۲۰۰۰–۲۰۲۵) با نرم افزار مکس کیودا ۲۰۲۴ تحلیل کیفی شدند. همچنین، ۵۰۰ مقاله برای تحلیل علم سنجی با VOSviewer ۱.۶.۱۸ مورد بررسی قرار گرفت. مدل توسعه یافته بر اساس نظرات کارشناسی و با روش AHP (فرآیند تحلیل سلسله مراتبی) توسعه یافت. تحلیل مکس کیودا نشان داد معیارهای «ارزش زیبایی شناختی» (%۰۳/۲۹) و «گردشگری» (%۹/۱۴) بیشترین فراوانی را در مطالعات جهانی دارند، اما در مناطق بیابانی اهمیت آنها کاهش می یابد. بر اساس روش AHP و نظر کارشناسان، مدل توسعه یافته پیشنهاد شد که در آن «میراث فرهنگی» (وزن=۴۰۵/۰)، «هویت و حس مکان» (۰.۲۸۳) و «ارزش های نمادین و مذهبی» (۱۹۸/۰) به عنوان محورهای اصلی شناسایی شدند. ضریب ناسازگاری (CR=۰.۰۲۲۸) نشان دهنده سازگاری بالای قضاوت کارشناسی است. مدل توسعه یافته پیشنهادی، با تمرکز بر معیارهای بومی و غیرمرئی، چارچوبی عادلانه و کاربردی برای ارزیابی خدمات فرهنگی در مناطق بیابانی ارائه می دهد و می تواند به عنوان ابزاری موثر در برنامه ریزی و مدیریت پایدار این مناطق مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

خدمات فرهنگی اکوسیستم ، مناطق خشک و بیابانی ، مرور سیستماتیک ، مکس کیودا