ارزیابی اثربخشی برنامه های آموزشی پیشگیرانه سازمان آتش نشانی اراک در کاهش حوادث خانگی: رویکردی مبتنی بر شاخص های عملکرد داخلی

برنامه های آموزشی پیشگیرانه به عنوان یکی از ارکان نرم ایمنی حریق، نقشی تعیین کننده در کاهش حوادث خانگی دارند. سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری اراک در سال های اخیر، برنامه های گسترده ای را برای آموزش شهروندان به ویژه خانواده ها و سالمندان در حوزه هایی مانند استفاده ایمن از گاز، سیم کشی الکتریکی، کار با وسایل آتش نشانی اولیه و رفتار در هنگام بروز حریق اجرا کرده است. با این حال، عدم وجود سیستم ارزیابی عملکرد مبتنی بر شاخص های عینی، امکان سنجش اثربخشی واقعی این برنامه ها را محدود کرده است. این پژوهش با هدف طراحی و به کارگیری چارچوبی جامع برای ارزیابی اثربخشی برنامه های آموزشی پیشگیرانه این سازمان، از طریق تلفیق شاخص های عملکرد داخلی (Internal Performance Indicators) و داده های واقعی حوادث حریق خانگی انجام شده است. روش تحقیق ترکیبی (Mixed Methods) بوده و داده ها از طریق پرسشنامه های پیش از و پس از آموزش (با نمونه گیری خوشه ای از ۴۲۰ شرکت کننده)، تحلیل آماری حوادث حریق خانگی (۱۳۹۹–۱۴۰۳)، مصاحبه های عمیق با ۱۲ مدیر و کارشناس سازمان و تحلیل مستندات برنامه های آموزشی جمع آوری شد. یافته ها نشان می دهد که، با وجود حضور بالای شهروندان (میانگین ۸۶٪ رضایت مندی)، کاهش آماری معناداری در حوادث حریق خانگی در مناطق تحت پوشش برنامه ها مشاهده نشده است (P-value = ۰.۲۳). مهم ترین دلایل این شکاف بین «رضایت» و «تاثیر» عبارتند از: عدم هدف گیری جغرافیایی دقیق، کوتاه بودن محتوای آموزشی، عدم پیگیری پس از آموزش و عدم ادغام با سایر بخش های پیشگیری. این پژوهش با ارائه ۸ شاخص کلیدی عملکرد داخلی (مانند نرخ کاهش حوادث در منطقه هدف، نرخ تثبیت رفتار، نمره دانش پس از ۳ ماه، و نسبت هزینه به اثربخشی)، چارچوبی کاربردی برای ارزیابی مستمر برنامه های آموزشی پیشنهاد می دهد. نتایج این مطالعه نشان می دهد که برنامه های آموزشی تنها زمانی موثرند که در چارچوب استراتژی هدفمند، پایش شده و چرخه ای اجرا شوند. این چارچوب نه تنها برای اراک، بلکه برای سازمان های آتش نشانی سراسر ایران قابل تعمیم است

کلیدواژه ها:

آموزش پیشگیرانه ، اثربخشی آموزشی ، سازمان آتش نشانی شهرداری اراک ، شاخص عملکرد داخلی ، حوادث حریق خانگی ، ارزیابی برنامه