تحلیل محتوای کتاب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی براساس مولفه های تفکر انتقادی از دیدگاه شهید مرتضی مطهری

نظام آموزشی معاصر بیش از هر زمان دیگری نیازمند پرورش مهارت های تفکر در دانش آموزان است؛ مهارت هایی که آنان را از حفظ گرایی و انفعال ذهنی دور ساخته و به شهروندانی آگاه، تحلیل گر و مسئول تبدیل کند. در این میان، «تفکر انتقادی» به عنوان یکی از مهم ترین شایستگی های قرن بیست و یکم، جایگاه ویژه ای در برنامه های درسی یافته است. کتاب مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی، به دلیل ماهیت مفهومی و ارتباط مستقیم با زندگی اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی دانش آموزان، ظرفیت بالایی برای تقویت این نوع تفکر دارد. از سوی دیگر، اندیشه های تربیتی شهید مرتضی مطهری با تاکید بر عقلانیت، پرسشگری، آزادی فکری، مبارزه با جمود ذهنی و فهم نقادانه معارف، چارچوبی بومی و اسلامی برای تبیین تفکر انتقادی فراهم می کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل محتوای کتاب های مطالعات اجتماعی دوره ابتدایی بر اساس مولفه های تفکر انتقادی از دیدگاه شهید مطهری و با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی–کمی انجام شده است. واحد تحلیل شامل متن درس ها، تصاویر، پرسش ها و فعالیت ها بوده و داده ها بر اساس شاخص هایی همچون پرسشگری، استدلال، مقایسه، حل مسئله، نقد اجتماعی، انتخاب آگاهانه و تقویت استقلال فکری کدگذاری شده اند. نتایج نشان داد که اگرچه در برخی بخش ها زمینه هایی برای تقویت تفکر انتقادی وجود دارد، اما غالب محتوا هنوز گرایش توصیفی و انتقال مستقیم اطلاعات دارد و فرصت های کافی برای تحلیل، داوری و گفت وگوی انتقادی فراهم نشده است. بر این اساس، بازنگری در طراحی فعالیت ها، پرسش های باز و مسئله محور و بهره گیری از دیدگاه های تربیتی شهید مطهری پیشنهاد می شود.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، تفکر انتقادی ، شهید مطهری ، مطالعات اجتماعی ، آموزش ابتدایی ، برنامه درسی