تحلیل رابطه برداشت بی رویه آب زیرزمینی و تشدید پدیده فرونشست زمین در استان البرز با رویکرد مدیریت ریسک

پدیده فرونشست زمین به عنوان یکی از مخاطرات تدریجی اما پرخطر محیط زیستی، در سال های اخیر به طور فزاینده ای با الگوی ناپایدار بهره برداری از منابع آب زیرزمینی در ایران پیوند خورده است. استان البرز به دلیل کاهش شدید بارندگی، افت محسوس منابع آب سطحی و وابستگی بالاتر از متوسط کشوری به آب های زیرزمینی، در معرض تشدید این مخاطره قرار دارد. بر اساس داده های رسمی شرکت آب منطقه ای البرز، متوسط بارندگی سالانه استان از مقدار بلندمدت ۴۰۵ میلی متر به حدود ۲۳۷ میلی متر در دوره ۱۴۰۳–۱۴۰۴ کاهش یافته و هم زمان حجم مخازن سدهای اصلی استان از جمله سد کرج و سد طالقان به ترتیب با کاهش ۸۷ و ۵۲ درصدی نسبت به سال قبل مواجه شده است. این شرایط منجر به افزایش فشار بر منابع آب زیرزمینی و شکل گیری شکاف قابل توجه ۳۲۸۸ میلیون مترمکعبی بین میزان مصرف و آب قابل برنامه ریزی استان شده است. هدف اصلی پژوهش حاضر، تحلیل رابطه بین برداشت بی رویه آب زیرزمینی و تشدید پدیده فرونشست زمین در استان البرز با رویکرد مدیریت ریسک محیط زیستی است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی بوده و با بهره گیری از داده های آماری منابع آب سطحی و زیرزمینی، الگوی مصرف بخشی (کشاورزی، شرب، صنعت و خدمات) و شاخص های ریسک محیطی انجام شده است. نتایج نشان می دهد که بیش از ۶۴ درصد از کل مصرف آب استان مربوط به بخش کشاورزی بوده و حدود ۵۰ درصد این مصرف مستقیما از منابع آب زیرزمینی تامین می شود؛ در حالی که سهم برداشت آب زیرزمینی استان نسبت به متوسط کشوری حدود ۲۷٫۶ درصد بیشتر است. این الگوی مصرف ناپایدار، در کنار کاهش تغذیه طبیعی سفره ها، زمینه افزایش کسری مخزن، افت سطح آب زیرزمینی و در نهایت افزایش احتمال و شدت فرونشست زمین را فراهم کرده است. تحلیل ریسک انجام شده بیانگر آن است که فرونشست زمین در استان البرز نه صرفا یک پدیده زمین شناختی، بلکه نتیجه تعامل عوامل اقلیمی، مدیریتی و الگوی نادرست بهره برداری از منابع آب است. در این چارچوب، مدیریت ریسک می تواند به عنوان ابزاری تحلیلی برای شناسایی مناطق پرخطر، اولویت بندی مداخلات و کاهش آسیب پذیری زیرساخت ها و سکونتگاه های انسانی مورد استفاده قرار گیرد. در پایان، پژوهش بر ضرورت بازنگری در سیاست های تخصیص آب، تقویت رویکردهای پیشگیرانه و حرکت به سوی حکمرانی پایدار منابع آب به منظور کاهش ریسک فرونشست زمین در استان البرز تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

فرونشست زمین ، آب زیرزمینی ، برداشت بی رویه ، مدیریت ریسک ، مخاطرات محیط زیستی ، بحران آب ، استان البرز ، ناپایداری منابع آب