بررسی تاثیر تعامل معلم و دانش آموز بر انگیزش تحصیلی در محیط مدرسه

این پژوهش با هدف بررسی جامع و عمیق تاثیر تعاملات پویا و معنادار میان معلم و دانش آموز بر سطوح انگیزش تحصیلی دانش آموزان در محیط های آموزشی طراحی و اجرا شده است. انگیزش تحصیلی به عنوان نیروی محرکه درونی و بیرونی که رفتار یادگیری دانش آموز را هدایت، فعال و پایداری می بخشد، نقشی محوری در موفقیت تحصیلی و سازگاری اجتماعی ایفا می کند (Schunk, Pintrich, & Meece, ۲۰۰۸). رابطه معلم-دانش آموز، به عنوان یکی از مهم ترین روابط اجتماعی در چارچوب مدرسه، بستر اصلی شکل گیری بسیاری از نگرش ها، باورها و رفتارهای مرتبط با یادگیری محسوب می شود. کیفیت این تعاملات، چه از نظر عاطفی و حمایتی و چه از نظر شناختی و آموزشی، تاثیرات گسترده ای بر مولفه های مختلف انگیزش، از جمله انگیزش درونی، خودکارآمدی، اهداف گرایش به تسلط و اجتناب از شکست می گذارد (Wentzel, ۲۰۱۷).نظریه های یادگیری اجتماعی و شناختی بر اهمیت محیط اجتماعی و روابط متقابل در تبیین رفتار تاکید دارند. به ویژه، نظریه دلبستگی (Attachment Theory) نشان می دهد که احساس امنیت و تعلق خاطر دانش آموز به معلم، می تواند پایه و اساس اکتشاف و مشارکت فعالانه در فرآیند یادگیری باشد (Pianta, ۲۰۰۱). زمانی که تعاملات معلم مثبت، پاسخگو و مبتنی بر احترام متقابل باشد، دانش آموزان احساس ارزشمندی کرده و تمایل بیشتری به پذیرش چالش ها و تلاش برای دستیابی به اهداف تحصیلی نشان می دهند. این حمایت عاطفی و روانی، مستقیما بر کاهش اضطراب و افزایش خودکارآمدی تحصیلی اثر می گذارد (Bandura, ۱۹۹۷).این مطالعه با رویکردی کمی-کیفی و با استفاده از روش ترکیبی (Mixed Methods) در صدد است تا ابعاد مختلف این تاثیرگذاری را شناسایی کند. ابعاد تعامل معلم-دانش آموز که مورد بررسی قرار می گیرند شامل: حمایت های رفتاری (مانند تشویق، بازخورد سازنده و توجه مثبت)، حمایت های شناختی (مانند تسهیلگری در حل مسئله و هدایت گری موثر) و کیفیت دلبستگی رابطه (Security of Attachment) می باشند. نتایج اولیه نشان می دهند که کیفیت بالای تعاملات کلامی و غیرکلامی معلم، به ویژه آن هایی که مبتنی بر همدلی و درک نیازهای فردی دانش آموز هستند، به طور معناداری با افزایش انگیزش درونی (Intrinsic Motivation) مرتبط است. دانش آموزانی که معلم خود را به عنوان یک منبع حمایتی و الگوی شایسته می بینند، گرایش بیشتری به پذیرش اهداف یادگیری به جای اهداف عملکردی (Performance Goals) نشان می دهند (Ryan & Deci, ۲۰۱۷).علاوه بر جنبه های مثبت، این پژوهش به بررسی نقش عوامل مخل در تعاملات نیز می پردازد. مواردی نظیر سبک های فرزندپروری معلم در کلاس (مانند اقتدارگرایی بیش از حد یا سهل انگاری)، تعارض معلم-دانش آموز (Teacher-Student Conflict) و سوگیری های ناخودآگاه معلم (Implicit Biases) می توانند به طور معکوس بر انگیزش تاثیر بگذارند. در مواردی که تعارض بالا است، دانش آموزان ممکن است به سمت راهبردهای اجتناب از یادگیری و حتی رفتارهای مقابله ای سوق پیدا کنند که ریشه در کاهش احساس کنترل و شایستگی در محیط کلاس دارد (Luthar, ۲۰۰۳).از منظر نظری، یافته های این تحقیق در راستای نظریه خودتعیین گری (Self-Determination Theory - SDT) قرار می گیرند که بر نیازهای اساسی روانی انسان یعنی شایستگی، خودمختاری و ارتباط (Relatedness) تاکید دارد (Deci & Ryan, ۲۰۰۰). تعاملات مثبت معلم، به ویژه آن هایی که به دانش آموز اجازه انتخاب و مشارکت در تصمیم گیری ها را می دهند (حمایت از خودمختاری)، به طور قابل توجهی نیاز به ارتباط و شایستگی را برآورده کرده و در نهایت منجر به افزایش انگیزش پایدار و درونی می شوند.این مطالعه با شناسایی الگوهای موفق تعامل در کلاس های مختلف، می تواند راهکارهای عملی برای آموزش معلمان در زمینه مهارت های ارتباطی و هوش هیجانی ارائه دهد تا بستری مساعدتر برای رشد همه جانبه انگیزش تحصیلی دانش آموزان فراهم آید. یافته های پژوهش حاضر، تاکید مضاعفی بر این اصل دارند که آموزش صرف محتوای درسی کافی نیست؛ بلکه نحوه ارائه محتوا در بستر یک رابطه انسانی غنی و حمایت گر، کلید موفقیت بلندمدت تحصیلی و پرورش شهروندانی با انگیزه و مسئولیت پذیر است. تعامل موثر، نه یک عامل جانبی، بلکه هسته اصلی فرآیند یاددهی-یادگیری محسوب می شود

کلیدواژه ها:

تعامل معلم و دانش آموز ، انگیزش تحصیلی ، نظریه خودتعیین گری ، خودکارآمدی تحصیلی ، حمایت عاطفی ، کیفیت دلبستگی ، محیط یادگیری ، سازگاری تحصیلی