تحلیل محتوای کتاب های درسی از منظر جنسیت: بررسی کلیشه ها و راهکارهای اصلاح در حوزه مدیریت و رهبری آموزشی

کتاب های درسی به عنوان یکی از مهم ترین ابزارهای انتقال دانش و ارزش ها در نظام آموزشی، نقش بی بدیلی در شکل گیری باورها، نگرش ها و هویت جنسیتی دانش آموزان ایفا می کنند. این پژوهش با هدف تحلیل محتوای کتاب های درسی دوره ابتدایی و متوسطه از منظر جنسیت و شناسایی کلیشه های جنسیتی موجود در آن ها، به ویژه در حوزه مدیریت و رهبری آموزشی انجام شده است. رویکرد این مطالعه ترکیبی از روش های کمی و کیفی بوده و از تحلیل محتوای کیفی و کمی برای بررسی متون، تصاویر، مثال ها و فعالیت های آموزشی استفاده شده است. جامعه آماری پژوهش شامل کتاب های درسی فارسی، مطالعات اجتماعی، علوم اجتماعی و تاریخ دوره ابتدایی و متوسطه در سال های تحصیلی ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۳ بوده است. نتایج نشان می دهد که در اکثر کتاب های مورد بررسی، کلیشه های جنسیتی سنتی به صورت آشکار و پنهان وجود دارد. مردان عمدتا در نقش های رهبری، مدیریت، تصمیم گیری، فعالیت های علمی و اجتماعی و زنان در نقش های خانگی، مراقبتی و حاشیه ای تصویر شده اند. تحلیل تصاویر نشان داد که در حدود ۷۳ درصد شخصیت های مرد در نقش های فعال و قدرتمند و تنها ۲۷ درصد زنان در چنین نقش هایی به تصویر کشیده شده اند. همچنین بررسی شخصیت های تاریخی و علمی مطرح شده در کتاب ها نشان دهنده غیبت قابل توجه زنان در این حوزه ها است. در زمینه رهبری آموزشی، یافته ها حاکی از آن است که الگوهای مدیریتی ارائه شده در کتاب ها عمدتا مردمحور بوده و ویژگی های رهبری مانند قاطعیت، قدرت و استقلال به مردان نسبت داده می شود، در حالی که ویژگی های همدلی، همکاری و مراقبت به زنان اختصاص می یابد. این پژوهش همچنین به بررسی پیامدهای این کلیشه ها بر انتخاب های شغلی دانش آموزان، خودپنداره جنسیتی آن ها و توسعه استعدادهای رهبری پرداخته است. نتایج نشان می دهد که تداوم این الگوهای کلیشه ای می تواند موجب محدودیت در تحقق پتانسیل های دانش آموزان، تقویت نابرابری های جنسیتی و کاهش مشارکت زنان در عرصه های مدیریت و رهبری شود. بر اساس یافته ها، راهکارهای اصلاحی متعددی پیشنهاد شده است که شامل بازنگری اساسی در محتوای کتاب ها، تنوع بخشی به نقش های جنسیتی، افزایش حضور الگوهای زنانه موفق در حوزه های علمی و رهبری، آموزش نویسندگان و طراحان کتاب های درسی درباره تعصبات ناخودآگاه جنسیتی، و ایجاد معیارهای دقیق برای ارزیابی عدالت جنسیتی در مواد آموزشی می باشد. این پژوهش بر ضرورت مشارکت فعال مدیران و رهبران آموزشی در فرآیند تحول کتاب های درسی تاکید دارد و پیشنهاد می کند که برنامه های توسعه حرفه ای معلمان شامل آموزش های مربوط به آگاهی جنسیتی و روش های خنثی سازی کلیشه ها در فرآیند تدریس باشد.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، کتاب های درسی ، کلیشه های جنسیتی ، رهبری آموزشی ، عدالت جنسیتی ، مدیریت آموزشی ، نقش های جنسیتی