تحلیل ساختار روایی افسانه بوشهری «نصیب قسمت» از دیدگاه نشانه-معناشناسی گفتمان

نشانه معناشناسی حوزه ای برای تحلیل نظام های گفتمانی است که سازوکارهای فرایند شکل گیری و تولید معنا را مورد مطالعه قرار داده و به بررسی نشانه جهت دستیابی به معنا، می پردازد. نشانه معناشناسی، حوزه هایی فراتر از آنچه نشانه-شناسی کلاسیک و ساخت گرا بدان توجه داشت، را در بر می گیرد. یکی از این حوزه ها، اشکال روایی گفتمان است که در قالب نظام های گفتمانی متفاوتی همچون نظام های گفتمانی کنشی، تنشی، شوشی و بوشی آشکار می شود. در این نظام های گفتمانی، نشانه ها، از حالت معمول و کلیشه ای با کاربرد رایج خود خارج شده و ویژگی ارزشی و زیباشناختی به خود می گیرند، بدین ترتیب، معنای مترتب از گفتمان، براساس این ماهیت پویا و سیال نشانه شکل می گیرد. این پژوهش با اتخاذ رویکردی توصیفی تحلیلی، به دنبال آن است که با تحلیل افسانه جنوبی (بوشهری) «نصیب قسمت»، بر اساس نظریه نشانه معناشناسی گرمس، ضمن کشف انواع نظام های گفتمانی حاکم بر این روایت، الگوی کنشی موجود در آن را مشخص نموده و به منظور درک شیوه گفتمان سازی در این روایت، معانی محوری در ژرف ساخت آن را ارزیابی نماید. هدف این پژوهش روشن ساختن این موضوع است که نظریه ی گرمس که به اعتقاد وی منعطف و قابل تطبیق با سایر متون است، تا چه اندازه با ساختار افسانه ها و ادبیات کهن همخوانی داشته و نیروی حسی عاطفی چگونه با تاثیر بر عامل معنایی، به شکل گیری معنا می انجامد. بررسی و تحلیل نظام های گفتمانی گرمس نشان می دهد تمامی نظا م های گفتمانی گرمس در این داستان قابلیت بروز و ظهور نمی یابند و تنها تعدادی از آنها با هدف تشکیل نظام روایی و شکل گیری معنا، داستان را پیش می برند. مهمترین نظام های گفتمانی به کار رفته در داستان «نصیب قسمت»، نظام های گفتمانی کنشی تجویزی و القایی و همچنین نظام گفتمانی شوشی است. همچنین در بعضی از بخش های این روایت، بر اثر تعامل بین کنش و شوش، نظامی دیالکتیکی شکل گرفته و به موجب آن آن ارتقای سطح روایت امکان پذیر می گردد.