جایگاه عقل و اجتهاد در استنباط احکام فقهی و قانون گذاری اسلامی

این مقاله به بررسی جایگاه محوری عقل و اجتهاد در فرایند استنباط احکام فقهی و نقش حیاتی آن ها در قانون گذاری اسلامی می پردازد. فقه اسلامی، به عنوان یک نظام حقوقی پویا و مبتنی بر اصول عقلانی، همواره نیازمند ابزاری برای تطبیق موازین شرعی با نیازهای متغیر زمان و مکان بوده است. عقل، نه صرفا به عنوان ابزاری کمکی، بلکه به عنوان یکی از منابع معتبر استنباط (به ویژه در مباحث اصولی نظیر ملازمات عقلی و حجیت ظنون غیر معتبر)، نقشی بنیادین ایفا می کند. اجتهاد، به عنوان فرایند عملیاتی استنباط، تجلی این نقش عقلانی است که با استفاده از ادله نقلی و عقلی، حکم شرعی را کشف می کند. این پژوهش با رویکردی تحلیلی-پژوهشی، ابتدا به تبیین مبانی نظری نقش عقل در اصول فقه می پردازد و سپس تاثیر این مبانی را بر قلمرو و شیوه های قانون گذاری اسلامی مورد واکاوی قرار می دهد. تمرکز اصلی بر تعامل پیچیده میان حکم شارع (مستند به ادله) و الزامات عقلایی جامعه است. همچنین، چالش های پیش روی نظام اجتهادی در مواجهه با مسائل نوین و ضرورت توسعه ظرفیت های اجتهاد پویا (تجدید نظر در چارچوب های سنتی بدون خروج از مبانی اصلی) مورد بحث قرار گرفته است. در نهایت، مقاله نشان می دهد که کاربست هوشمندانه عقل و اجتهاد، ضامن بقاء و کارآمدی نظام حقوقی اسلامی در دوران مدرن است.

کلیدواژه ها:

عقل ، اجتهاد ، استنباط احکام ، اصول فقه ، قانون گذاری اسلامی ، ملاکات شرعی ، فقه پویا