طراحی و اعتبارسنجی یک برنامه درسی ادغامی برای آموزش سواد دیجیتال و مسئولیت پذیری آنلاین به دختران دوره اول متوسطه: یک مطالعه ترکیبی

با گسترش پرشتاب فناوری های دیجیتال و نفوذ آن در زندگی نوجوانان، شکاف جنسیتی در دسترسی، استفاده و درک عمیق از فضای مجازی به یک چالش آموزشی و اجتماعی تبدیل شده است. دختران نوجوان در معرض خطرات خاصی مانند آزار سایبری، نقض حریم خصوصی، و تبعیض های جنسیتی آنلاین قرار دارند. این پژوهش با هدف طراحی، اجرا و اعتبارسنجی یک برنامه درسی ادغامی برای ارتقای سواد دیجیتال و مسئولیت پذیری آنلاین در دختران دانش آموز دوره اول متوسطه انجام شد. روش تحقیق از نوع ترکیبی (آمیخته) متوالی اکتشافی بود. در فاز کیفی، با استفاده از تحلیل مضمون پیشینه های پژوهشی و مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۵ متخصص فناوری آموزشی و برنامه ریزی درسی، مولفه های کلیدی برنامه استخراج شد. در فاز کمی، برنامه طراحی شده به مدت ۱۲ هفته بر روی نمونه ای متشکل از ۶۰ دانش آموز دختر پایه نهم در شهر تهران اجرا و اثربخشی آن با روش نیمه آزمایشی (پیش آزمون-پس آزمون با گروه کنترل) مورد سنجش قرار گرفت. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه محقق ساخته سواد دیجیتال و مسئولیت پذیری آنلاین (با روایی تاییدی و پایایی آلفای کرونباخ ۰.۸۹) و چک لیست مشاهده رفتار بود. تحلیل داده های کمی با استفاده از آزمون کوواریانس (ANCOVA) نشان داد که نمرات دانش آموزان گروه آزمایش در تمامی مولفه های سواد دیجیتال (شامل جستجو و ارزیابی اطلاعات، امنیت سایبری، تولید محتوای اخلاق محور) و مسئولیت پذیری آنلاین (شامل احترام به دیگران، مدیریت هویت دیجیتال، تفکر انتقادی) پس از اجرای برنامه، بهبودی معنادار (p < ۰.۰۱) نسبت به گروه کنترل داشته است. یافته های کیفی نیز حاکی از ضرورت ادغام آموزش های مبتنی بر جنسیت، سناریوهای واقعی و مشارکت خانواده در برنامه های درسی است. این مطالعه نشان می دهد که برنامه درسی ادغامی طراحی شده، قابلیت بالایی برای تقویت شایستگی های دیجیتال و اخلاقی دختران نوجوان دارد و می تواند به عنوان یک الگوی عملی در نظام آموزشی ایران مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سواد دیجیتال ، مسئولیت پذیری آنلاین ، برنامه درسی ادغامی ، دختران نوجوان دوره اول متوسطه ، آموزش مبتنی بر جنسیت.