نقش نظام ارزشیابی در شکل گیری «خودپنداره تحصیلی» دانش آموزان و راهبردهای اصلاحی

نظام ارزشیابی تحصیلی به عنوان یکی از ارکان اصلی فرآیند آموزش، نقشی تعیین کننده در شکل گیری برداشت دانش آموزان از توانایی ها و هویت تحصیلی خود (خودپنداره تحصیلی) ایفا می کند. با این حال، شواهد نشان می دهد شیوه های سنتی ارزشیابی که عمدتا بر آزمون های تراکمی و نمره محوری متمرکزند، می توانند تاثیرات نامطلوبی بر این خودپنداره داشته باشند. این مطالعه با هدف تبیین نقش نظام ارزشیابی در شکل گیری خودپنداره تحصیلی دانش آموزان و ارائه راهبردهای اصلاحی مبتنی بر یافته های میدانی انجام شد. این پژوهش به صورت مطالعه موردی با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) اکتشافی متوالی در بین دانش آموزان مدارس ناحیه ۴ تبریز در سال ۱۴۰۲ انجام گرفت. در فاز کیفی، با ۳۲ دانش آموز، ۱۶ معلم و ۸ مدیر به صورت مصاحبه نیمه ساختاریافته و گروه های کانونی مصاحبه شد و مشاهدات کلاسی انجام گردید. داده های کیفی با روش تحلیل تماتیک بررسی شدند. در فاز کمی، ۴۰۸ دانش آموز با نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب و به پرسشنامه های استاندارد خودپنداره تحصیلی (لیو و وانگ، ۲۰۱۹) و پرسشنامه محقق ساخته ادراک از نظام ارزشیابی پاسخ دادند. داده های کمی با استفاده از همبستگی پیرسون و آزمون t در نرم افزار SPSS تحلیل شدند. یافته های کمی نشان داد بین ادراک مثبت از نظام ارزشیابی (عادلانه، کم استرس، بازخورد محور) و خودپنداره تحصیلی قوی تر، رابطه مثبت و معناداری وجود دارد )۶۸۷/۰ = r). تحلیل کیفی، پنج تم اصلی را آشکار ساخت: ۱) دوگانگی ارزشیابی به مثابه «بازوی قضاوت» در برابر «دستیار یادگیری»، ۲) تبدیل نمره به «برچسب هویت»، ۳) حاکمیت «استرس سیستماتیک» و رواج راهبردهای سطحی یادگیری، ۴) «فقر بازخورد سازنده و توصیفی»، و ۵) «اشتیاق جمعی برای تغییر» و گرایش به الگوهای ارزشیابی فرآیند محور و مشارکتی. یافته ها حاکی از آن است که نظام ارزشیابی کنونی، از طریق مکانیزم های قضاوت، برچسب زنی و ایجاد اضطراب، به عاملی تاثیرگذار در شکل گیری خودپنداره های تحصیلی محدودکننده یا تضعیف شده تبدیل شده است. راهبرد اصلاحی پیشنهادی، گذار از پارادایم ارزشیابی «از» یادگیری به ارزشیابی «برای» و «به مثابه» یادگیری است که از طریق تنوع بخشی به ابزارهای سنجش، تاکید بر بازخورد توصیفی و سازنده، کاهش وزن امتحانات پایانی و مشارکت دادن دانش آموزان در فرآیند ارزشیابی محقق می شود. این تغییر، نه تنها خودپنداره تحصیلی را تقویت می کند، بلکه گامی اساسی در راستای تحقق عدالت تربیتی و تربیت یادگیرندگان مادام العمر است.

کلیدواژه ها:

نظام ارزشیابی ، خودپنداره تحصیلی ، بازخورد ، ارزشیابی تکوینی ، مطالعه موردی ، دانش آموزان تبریز.