مطالعه پدیدارشناسانه تجربه زیسته دانش آموزان نخبه از برنامه های غنی سازی آموزشی

برنامه های غنی سازی آموزشی به عنوان راهبردی اساسی برای پاسخ به نیازهای ویژه دانش آموزان نخبه طراحی و اجرا می شوند. با این حال، درک عمیق از چگونگی ادراک و تجربه این برنامه ها از نگاه خود دانش آموزان نخبه، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش کیفی با هدف کشف و توصیف تجربه زیسته دانش آموزان نخبه از برنامه های غنی سازی آموزشی، با رویکرد پدیدارشناسی توصیفی انجام شده است. مشارکت کنندگان پژوهش، ۱۲ دانش آموز نخبه (۸ دختر و ۴ پسر) در پایه های دهم تا دوازدهم بودند که حداقل دو سال تجربه مستمر حضور در برنامه های غنی سازی (مانند مدارس سمپاد، کلاس های ویژه، اردوهای علمی و المپیادها) را داشتند و به روش نمونه گیری هدفمند و با معیار اشباع نظری انتخاب شدند. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق گردآوری و با روش تحلیل مضمون بر اساس رویکرد کلایزی مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته ها در قالب ۴ مضمون اصلی و ۱۱ مضمون فرعی سازماندهی شدند: ۱. تجربه تعالی و تمایز (احساس تعلق به جامعه هم فکران، خروج از یکنواختی، دریافت شناسایی و تشویق)، ۲. تجربه چالش ها و فشارهای پنهان (بار مسئولیت سنگین، فشار رقابت شدید، تنهایی و شکاف اجتماعی، ترس از ناکامی)، ۳. تجربه تحول شناختی و شخصیتی (رشد تفکر انتقادی و خلاق، خودشکوفایی تحصیلی، توسعه مهارت های فراآکادمیک)، ۴. تجربه انتظارات و کاستی ها (تاکید افراطی بر جنبه های علمی، نبود پشتیبانی عاطفی-روانی، محدودیت در انتخاب و انعطاف). این مطالعه نشان داد که برنامه های غنی سازی از دیدگاه دانش آموزان نخبه، تجربه ای دوسویه و پارادوکسیکال است؛ از یک سو بستری برای رشد و تعالی فراهم می آورد و از سوی دیگر، بار فشار روانی و اجتماعی قابل توجهی را بر آنان تحمیل می کند. نتیجه کلی پژوهش حاکی از آن است که برای اثرگذاری مثبت و پایدار این برنامه ها، ضروری است به تجربه ذهنی و تمام ساحتی دانش آموز نخبه توجه شود و برنامه ها از الگوی صرفا علمی-رقابتی به سوی الگوی توسعه متوازن شناختی، عاطفی و اجتماعی سوق یابند.

کلیدواژه ها:

دانش آموزان نخبه ، برنامه غنی سازی آموزشی ، تجربه زیسته ، پدیدارشناسی ، آموزش تیزهوشان ، فشار روانی ، رشد همه جانبه.