طراحی الگوی آموزش سواد رسانه ای انتقادی برای نوجوانان در بستر شبکه های اجتماعی مبتنی بر ویدئو

با گسترش بی سابقه شبکه های اجتماعی مبتنی بر ویدئو (مانند اینستاگرام، یوتیوب، تیک تاک و آپارات) و تبدیل شدن آن ها به بستر اصلی تعامل، اطلاعات و سرگرمی نوجوانان، ضرورت آموزش سواد رسانه ای انتقادی در این فضا به یک نیاز فوری تبدیل شده است. این پژوهش با هدف طراحی الگوی آموزش سواد رسانه ای انتقادی متناسب با ویژگی های شبکه های اجتماعی ویدئومحور و نیازهای نوجوانان انجام شده است. با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی و سنتز پژوهی نظام مند منابع نظری و تجربی، الگویی جامع در چهار لایه طراحی گردید. در لایه فلسفی-اهداف، الگو بر پایه نظریه انتقادی، رهیافت سواد رسانه ای انتقادی و روانشناسی رشد نوجوانی استوار است و اهدافی چون تفکر انتقادی، مقاومت در برابر دستکاری، تولید مسئولانه و حقوق دیجیتال را دنبال می کند. در لایه محتوایی-مهارتی، شش محور اصلی شامل: ۱. آگاهی از اقتصاد توجه و الگوریتم ها، ۲. تحلیل ساختار و روایت ویدئوهای کوتاه، ۳. تشخیص اطلاعات نادرست و محتوای دستکاری شده، ۴. درک بازنمایی هویت و کلیشه ها، ۵. اخلاق و حریم خصوصی در تعامل ویدئویی، و ۶. تولید ویدئوی انتقادی و مشارکت فعال تعریف شده است. در لایه روشی-راهبردی، الگو بر استفاده از روش آموزش تلفیقی و معکوس با تکیه بر خود پلتفرم ها تاکید دارد، از جمله: تحلیل مشارکتی ویدئوهای پربازدید، ساخت ویدئوهای پاسخ/نقد توسط نوجوانان، بازی های نقش آفرینی و شبیه سازی. در لایه ارزشیابی و بستر، روش های ارزشیابی فرآیندمحور مانند پورتفولیوی دیجیتال و پروژه های مشارکتی پیشنهاد شده و نقش تسهیل گری معلمان و نهادهای فرهنگی مورد تاکید قرار گرفته است. این الگو بر این اصل استوار است که آموزش باید در بستر طبیعی مصرف رسانه ای نوجوان رخ دهد و او را از یک مصرف کننده منفعل به یک کاربر آگاه، نقاد و خلاق تبدیل کند. نتیجه نهایی طراحی چارچوبی عملیاتی و منعطف است که می تواند مبنای طراحی دوره های آموزشی مدرسه ای، کمپین های آگاهی بخش و محتوای آموزشی برای والدین و مربیان قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای انتقادی ، نوجوانان ، شبکه های اجتماعی ویدئومحور ، الگوی آموزشی ، تفکر انتقادی ، اقتصاد توجه ، تولید محتوا ، اخلاق دیجیتال.