تحلیل محتوای کتاب های درسی از منظر بازنمایی مفهوم «شهروندی اکولوژیک»

در عصر مواجهه با بحران های زیست محیطی بی سابقه، پرورش نسل آینده ای با آگاهی، مسئولیت پذیری و توان عمل زیست محور، به یک ضرورت تعلیم و تربیتی تبدیل شده است. مفهوم «شهروندی اکولوژیک» به عنوان چارچوبی جامع که بر رابطه اخلاقی، مسئولانه و فعال شهروند با محیط زیست و حقوق نسل های آینده تاکید دارد، می تواند سنگ بنای این تحول باشد. کتاب های درسی به عنوان اصلی ترین رسانه آموزشی رسمی، نقشی تعیین کننده در شکل دهی به نگرش ها و کنش های زیست محور دانش آموزان دارند. این پژوهش با هدف تحلیل محتوای کتاب های درسی از منظر بازنمایی مفهوم شهروندی اکولوژیک، با روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تحلیل محتوای کیفی انجام شده است. جامعه تحلیلی، کتاب های درسی دوره ابتدایی و متوسطه اول در دروسی مانند علوم تجربی، مطالعات اجتماعی، فارسی و تعلیمات دینی بود. یافته ها نشان می دهد که بازنمایی مفهوم شهروندی اکولوژیک در محتوای فعلی، کمرنگ، پراکنده و اغلب تقلیل یافته است. این مفهوم عمدتا در قالب توصیه های اخلاقی فردی (مانند عدم آلوده کردن محیط) و آشنایی با مخاطرات زیست محیطی (مانند آلودگی هوا) بازنمایی می شود، در حالی که ابعاد اجتماعی-سیاسی (مانند عدالت زیست محیطی، مشارکت در تصمیم گیری، نقد سیاست های توسعه ای)، اقتصادی (نقد الگوی مصرف و تولید) و بین نسلی-جهانی آن مورد غفلت قرار گرفته است. همچنین، رویکرد غالب، رویکردی انفعالی و حفاظتی است تا فعال و تحول آفرین. این مقاله نتیجه می گیرد که برای پرورش شهروندان اکولوژیک آگاه و کنشگر، بازنگری اساسی در محتوای کتاب های درسی با هدف تلفیق عمیق، نظام مند و انتقادی این مفهوم در تمامی دروس ضروری است. راهکارهای پیشنهادی بر بازنویسی محتوا با تاکید بر مسئولیت جمعی، آموزش تفکر سیستمی، معرفی کنش گران زیست محیطی و ایجاد پیوند بین آموزه های دینی-فرهنگی بومی با اخلاق زیست محور متمرکز است.

کلیدواژه ها:

شهروندی اکولوژیک ، تحلیل محتوای کتاب درسی ، آموزش محیط زیست ، سواد زیست محیطی ، مسئولیت پذیری زیست محور ، عدالت زیست محیطی ، برنامه درسی.