بازتاب الگوهای حکمرانی در تاریخ ایران: مقایسه اقدامات داریوش هخامنشی و شاه عباس صفوی

این مقاله به بررسی تطبیقی اقدامات داریوش بزرگ هخامنشی (۵۲۲–۴۸۶ ق.م) و شاه عباس اول صفوی (۱۵۸۷–۱۶۲۹ م) می پردازد و شباهت های کلیدی در سیاست ها، اصلاحات و پروژه های آنان را تحلیل می کند. اهمیت این مقایسه از آن جهت است که نشان می دهد با وجود فاصله زمانی بیش از دو هزار سال، الگوهای حکمرانی موفق در تاریخ ایران از تداوم و ثبات برخوردار بوده اند. هر دو پادشاه در شرایط بحرانی به قدرت رسیدند؛ داریوش با شورش های گسترده پس از مرگ کمبوجیه و شاه عباس با تفرقه درونی صفویان و تهدیدات خارجی. آنان با تمرکز بر تقویت قدرت مرکزی، پایه های دولت های خود را استوار کردند: داریوش با سازماندهی ساتراپی ها و ایجاد دستگاه حسابرسی و مالیات بندی منظم، و شاه عباس با کاهش نفوذ قزلباشان و تشکیل ارتش دائمی غلامان قفقازی. در حوزه اقتصادی، داریوش نظام مالی و مالیاتی منسجمی ایجاد کرد که امکان تامین هزینه های امپراتوری را فراهم آورد، در حالی که شاه عباس با انحصار تجارت ابریشم، انتقال ارامنه به جلفای نو و گسترش مبادلات بین المللی، رونق اقتصادی صفویان را تضمین کرد. در بخش زیرساخت ها، راه شاهی داریوش و شبکه چاپارخانه ها، و در سوی دیگر، جاده ها، پل ها و کاروانسراهای شاه عباس، نمونه هایی از نقش ارتباطات در انسجام و توسعه امپراتوری هستند. از نظر فرهنگی و نمادین نیز، ساخت تخت جمشید به دست داریوش و بازسازی و توسعه اصفهان و میدان نقش جهان به دست شاه عباس، نمایشگر قدرت سیاسی و هنر معماری هر دو دوره است. افزون بر این، بهره گیری هوشمندانه از اقوام و اقلیت ها از ملل گوناگون در سپاه هخامنشی تا ارامنه در تجارت صفوی نشان می دهد که هر دو پادشاه از تنوع جمعیتی به عنوان مزیت راهبردی بهره بردند. این شباهت ها تاکید می کند که مدیریت کارآمد، اقتصاد منظم و توسعه زیرساخت ها عوامل اصلی شکوفایی هر دو دوره بوده است. مقاله حاضر با پر کردن خلا مطالعات تطبیقی در این حوزه، زمینه را برای پژوهش های آتی در مقایسه با دیگر شاهان ایران یا فرمانروایان سایر کشورها فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

داریوش کبیر هخامنشی ، شاه عباس صفوی ، تمرکز قدرت مرکزی ، اصلاحات قدرت مرکزی ، مقایسه تطبیقی تاریخ ایران