نقش قصه گویی در انتقال مفاهیم اخلاقی به کودکان و نوجوانان

قصه گویی یکی از کهن ترین و موثرترین شیوه های تربیتی در تاریخ بشریت بوده که در فرهنگ ها و تمدن های گوناگون برای انتقال دانش، ارزش ها، هویت فرهنگی و اصول اخلاقی به نسل های جدید به کار رفته است. در دوران کودکی و نوجوانی، که ذهن در حال رشد و شکل گیری باورها و نگرش هاست، ابزارهایی چون قصه و روایت می توانند نقشی بی بدیل در القای مفاهیم اخلاقی ایفا کنند. پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش قصه گویی در انتقال مفاهیم اخلاقی به کودکان و نوجوانان انجام شده و تلاش دارد تا با تکیه بر مبانی نظری، یافته های پژوهشی و نمونه های عملی، به این پرسش پاسخ دهد که چگونه و با چه کیفیتی می توان از ظرفیت تربیتی قصه ها بهره برداری کرد. در این پژوهش، با استفاده از روش توصیفی تحلیلی و رویکرد کیفی، آثار مربوط به قصه گویی، تربیت اخلاقی، روان شناسی رشد و آموزش غیرمستقیم مورد بررسی قرار گرفته اند. همچنین از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با ۱۵ معلم و مربی تربیتی و تحلیل محتوای چندین قصه منتخب ایرانی و خارجی، کارکردهای تربیتی قصه ها استخراج شده است. یافته ها نشان می دهند که قصه گویی با تحریک تخیل، درگیرسازی هیجانی، ایجاد هم ذات پنداری با شخصیت های داستان و فراهم سازی موقعیت های اخلاقی ملموس، زمینه ای موثر برای درونی سازی مفاهیم اخلاقی در ذهن کودک و نوجوان فراهم می کند. مفاهیمی چون صداقت، نوع دوستی، شجاعت، مسئولیت پذیری، وفای به عهد، گذشت، مهربانی و رعایت حق دیگران، از طریق روایت های ساده اما پرمحتوا، به شیوه ای غیرمستقیم اما ماندگار منتقل می شوند. همچنین، کیفیت اجرای قصه گویی، نوع روایت گری، توانمندی قصه گو، و تناسب سطح دشواری مفاهیم با سن مخاطب، نقش کلیدی در اثربخشی این روش ایفا می کند. تحلیل مصاحبه ها نیز حاکی از آن است که مربیان و معلمان، قصه گویی را ابزاری موثرتر از موعظه و تذکر مستقیم می دانند و بر آن تاکید دارند که قصه ها در کلاس درس و برنامه های پرورشی، موجب تقویت روابط عاطفی و اثرگذاری پایدارتر بر نگرش و رفتارهای دانش آموزان می شوند. نتایج این تحقیق بر اهمیت احیای سنت قصه گویی در آموزش و پرورش رسمی و غیررسمی، طراحی برنامه های تربیتی مبتنی بر قصه، آموزش معلمان در این زمینه، و بهره گیری از ادبیات داستانی متناسب با گروه های سنی مختلف تاکید دارد. پژوهش حاضر می تواند برای مربیان، والدین، برنامه ریزان آموزشی و فعالان حوزه پرورش اخلاقی کودکان و نوجوانان راه گشا باشد.

کلیدواژه ها:

قصه گویی ، مفاهیم اخلاقی ، تربیت غیرمستقیم ، کودکان و نوجوانان ، آموزش ارزش ها