فراتحلیلی بر الگوهای پنهان تناسب بخش به فضای گنبدخانه ها (با جستاری بر نظام پنج ضلعی، مکعب فضایی و کتیبه های افقی)

بازشناسی شیوه های ایجاد تناسبات خوش آیند در گنبدخانه ها، از موضوعات مهم پژوهش های معماری ایرانی به شمار می رود. مطالعات نشان می دهد که تناسبات پنج ضلعی، نقشی تعیین کننده در شکل گیری ارتفاع گنبدخانه داخلی (آسمانه) و گنبد بیرونی (خود) داشته اند. تحلیل ها بیانگر آن است که بسیاری از شیوه های پنهان سامان دهی فضاهای ایرانی با بهره گیری از دایره به عنوان مبنا، تناسبات شکلی یا فضایی را تعریف کرده اند. هدف این مقاله، کشف الگوهای پنهان تناسب بخش در فضای داخلی گنبدخانه فضاهای مذهبی با پلان مربعی و تبیین عناصر بصری و فضایی موثر در ایجاد حس تعادل فضایی است. روش گردآوری داده ها از منابع مکتوب، مشاهده های میدانی و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با معماران سنتی است که با رویکرد تطبیقی و بهره گیری از تجربه پژوهشگر، تحلیل شده است. بررسی پلان و مقطع گنبدخانه هایی در شیوه های رازی، آذری و اصفهانی بیانگر آن است که در برخی موارد ارتفاع (آسمانه) با ارتفاع پنج ضلعی متناظر با ابعاد پلان، تطابق دارد. همچنین شکل گیری مکعب فضایی متناظر با پلان و جای گذاری کتیبه های افقی در تراز بالای یال های مکعب و نقطه آغاز خیز گنبد، به ایجاد تعادل فضایی انجامیده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که این رویکرد با بهره گیری از هندسه عملی اندیشمندانی چون ابوالوفا بوزجانی از قرن چهارم هجری آغاز شده و نخستین نمونه های آن در مقبره دوازده امام یزد مشاهده می شود. تطبیق نمونه ها نشان می دهد که کاربرد عناصری مانند کتیبه افقی برای تعریف مکعب فضایی، به الگویی تکرارپذیر بدل شده است که در معماری معاصر نیز قابلیت بهره برداری دارد.

کلیدواژه ها:

الگوی پنهان ، تناسب گنبدخانه ، کتیبه و عناصر خاص ، مکعب فضایی و نظام پنج ضلعی.