تحولات دیپلماسی امنیتی و انتظامی ایران در خلیج فارس: دوره قاجار تا جمهوری اسلامی

خلیج فارس از دیرباز یکی از حساس ترین و راهبردی ترین مناطق ژئوپلیتیکی جهان بوده است؛ منطقه ای که از قرن نوزدهم تاکنون، همواره در کانون رقابت قدرت های جهانی و منطقه ای قرار داشته است. ایران به عنوان یکی از بازیگران تاریخی این حوزه، از دوران قاجار تا کنون، رویکردهای گوناگونی را در قالب دیپلماسی امنیتی و انتظامی برای حفظ منافع و تثبیت نقش خود در خلیج فارس دنبال کرده است. در دوره قاجار، دیپلماسی امنیتی ایران بیشتر ماهیتی تدافعی و واکنشی در برابر نفوذ استعماری انگلستان داشت، در حالی که در دوره پهلوی، با تکیه بر قدرت های غربی، الگوی امنیت وابسته و نظامی محور شکل گرفت. پس از انقلاب اسلامی، سیاست امنیتی ایران با تاکید بر «امنیت بومی» و «همکاری منطقه ای» وارد مرحله ای تازه شد. این مقاله با رویکرد تاریخی تحلیلی و در چارچوب نظری تلفیقی از رئالیسم تدافعی و نظریه امنیت منطقه ای بومی، بر آن است که سیر تحول دیپلماسی امنیتی و انتظامی ایران را از دوره قاجار تا جمهوری اسلامی مورد بررسی قرار دهد. یافته های پژوهش نشان می دهد که دیپلماسی امنیتی ایران در گذر زمان از الگوی وابسته و متمرکز بر قدرت های خارجی به سمت الگوی بومی، مشارکتی و انتظامی محور حرکت کرده است. در دهه های اخیر، همکاری های انتظامی دوجانبه و چندجانبه، شامل تبادل اطلاعات، گشت های مشترک و سازوکارهای اعتمادسازی، سهم موثری در تقویت ثبات منطقه ای و کاهش مداخله قدرت های فرامنطقه ای ایفا کرده اند. با وجود استمرار چالش هایی همچون واگرایی در ادراک تهدید و ضعف نهادهای امنیتی مشترک، مسیر تاریخی دیپلماسی امنیتی ایران نشانگر گذار تدریجی از وابستگی به خوداتکایی در امنیت منطقه ای خلیج فارس است.

کلیدواژه ها:

دیپلماسی انتظامی ، خلیج فارس ، امنیت منطقه ای ، قاجار ، پهلوی ، جمهوری اسلامی