امکان شناسی، وقوع و چیستی علم غیب از منظر اسلامی

انسان موجودی جستجوگر می باشد، یکی از مسائل مهم در زندگی انسان مساله علم می باشد، از این که آیا ممکن است انسان ها هم به عالم غیب یعنی ماوراء عالم ماده اطلاع پیدا کنند و اصلا این نوع علم به غیب اتفاق افتاده است؟ یا خیر؟ و حقیقت آن علم چیست و محدوده آن تا کجاست؟ این مقاله به بررسی سه پرسش بنیادین درباره «علم غیب» می پردازد: ۱. آیا از منظر عقلانی و دینی علم غیب امکان دارد؟۲. مصادیق وقوع آن در متون اسلامی و تجارب بشری کدامند؟۳. در نظام هستی شناسی اسلامی علم غیب چیست؟ و محدوده آن تا کجاست؟نویسندگان به روش کتابخانه ای با مراجعه به نظرات فلاسفه اسلامی و منابع دینی مثل آیات قرآن کریم و روایات اهل بیت علیه السلام، امکان علم غیب را بر پایه دو مبنا بررسی می کنند: از منظرعقلانی با پذیرش وجود مراتب فوق طبیعی برای عالم (مثل عالم ملکوت) و قابلیت اتصال برخی موجودات (مانند انبیا و اولیا) به این مراتب، دسترسی محدود به غیب امری ممکن تلقی می گردد. از منظر منابع دینی مثل آیات قرآنی (مانند آیه ۲۶ سوره جن) و روایات متواتر، به صراحت وقوع علم غیب را برای برخی افراد (به اذن خدا) تایید می کنند. اما بعد از اثبات امکان علم غیب به وقوع علم غیب در سه حوزه کلان پرداخته می شود: ۱. غیب مطلق: که تنها در حیطه علم الهی است. ۲. غیب نسبی: شامل امور پنهان از حس و تجربه متعارف، که در مواردی به پیامبران، ائمه معصومین (ع) و اولیای الهی منتقل می شود. ۳. مصادیق تاریخی: مانند پیش گویی های انبیا، خبر از غیب توسط ائمه شیعه و کرامات عرفا. بعد از اثبات امکان و وقوع علم غیب، چیستی علم غیب بررسی می شود که دارای چند مولفه اصلی است: منشا علم غیب بشری (پیامبر و امام و اولیاء الهی) یعنی علم غیب غیرخداوند، اکتسابی نیست، بلکه موهبتی و عطایی از سوی خداوند متعال است. محدوده علم غیب، مطلق و نامحدود نیست، بلکه مقید به اراده الهی و متناسب با نقش گیرنده (نبی، امام، ولی) است. ابزار دریافت آن می تواند از طریق وحی، الهام، کشف شهودی یا تعلیم مستقیم الهی باشد. تمایز علم غیب از علوم غریبه به این است که علم غیب نباید با علوم غریبه (مانند جفر، رمل) که روش های اثبات پذیر تجربی ندارند، خلط شود. نویسندگان بعد از تحلیل منابع و ادله به طور خلاصه به این نتایج دست یافته اند که علم غیب در چارچوب اندیشه اسلامی امکان پذیر است، واقع شده ولی محدود است. این علم نه با علم نامتناهی الهی قابل قیاس است و نه با علوم متعارف بشری، بلکه مرتبه ای ویژه از ادراک است که در سایه اتصال به منبع وحی و مشیت خداوند، برای هدایت بشریت در اختیار برگزیدگان قرار می گیرد. پژوهش حاضر، با پرهیز از دو رویکرد «انکار کلی» و «غلوآمیز»، موضع معتدل اسلامی را تبیین می کند.

کلیدواژه ها:

علم غیب ، امکان شناسی ، وقوع تاریخی ، چیستی ، قرآن ، امامت ، عرفان اسلامی ، علوم غریبه.