بررسی برنامه درسی ملی از منظر پوشش آموزش اخلاق دیجیتال و حریم خصوصی در فضای مجازی

در عصر حاضر که فناوری های دیجیتال به بخش جدایی ناپذیر زندگی روزمره تبدیل شده اند، گسترش روزافزون فضای مجازی و بهره گیری گسترده دانش آموزان از ابزارهای نوین ارتباطی و اطلاعاتی، آموزش اخلاق دیجیتال و حفاظت از حریم خصوصی را به یکی از مهم ترین چالش های نظام های آموزشی معاصر بدل ساخته است. برنامه درسی ملی جمهوری اسلامی ایران به عنوان سند بنیادین و بالادستی حوزه تعلیم و تربیت، مسئولیت اصلی شکل دهی به ارزش ها، نگرش ها و رفتارهای اخلاقی و مسئولیت پذیر نسل جوان را بر عهده دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی دقیق میزان پوشش و کیفیت توجه به مفاهیم اخلاق دیجیتال و حریم خصوصی در این سند کلیدی انجام گرفته است. روش پژوهش از نوع تحلیل محتوای کیفی اسنادی با رویکرد استقرایی بوده و جامعه پژوهش شامل سند اصلی برنامه درسی ملی و راهنماهای اجرایی حوزه های تربیت و یادگیری مرتبط نظیر تربیت اخلاقی-دینی، اجتماعی و شهروندی، و تفکر و فناوری اطلاعات است. ابزار پژوهش، چک لیست تحلیل محتوا بود که بر پایه مدل شناخته شده شهروندی دیجیتال ریبل و اصول پذیرفته شده آموزش حریم خصوصی دیجیتال طراحی گردید. یافته ها حاکی از آن است که پوشش مستقیم مفاهیم اخلاق دیجیتال نظیر مسئولیت پذیری در تولید و اشتراک محتوا، احترام به حقوق دیگران در محیط های آنلاین و پرهیز از رفتارهای غیراخلاقی سایبری، و همچنین مفاهیم حریم خصوصی دیجیتال مانند حفاظت از اطلاعات شخصی، کنترل دسترسی به داده ها و آگاهی از مخاطرات نقض حریم خصوصی، در برنامه درسی ملی بسیار محدود، پراکنده و عمدتا غیرمستقیم است. این مفاهیم بیشتر در قالب اشاره های کلی در حوزه های تربیت اخلاقی-دینی و سواد رسانه ای مطرح شده اند، اما فاقد اهداف عملیاتی شفاف، محتوای ساختاریافته و فعالیت های آموزشی هدفمند و نظام مند هستند. نتایج پژوهش بیانگر وجود خلا جدی پژوهشی و عملی در این حوزه است که می تواند دانش آموزان را در برابر تهدیدات و آسیب های سایبری آسیب پذیرتر سازد. در نهایت، پیشنهاد می گردد که بازنگری اساسی در برنامه درسی ملی با تمرکز بر ادغام ساختاریافته و منظم آموزش شهروندی دیجیتال، توانمندسازی حرفه ای معلمان در این زمینه و تدوین برنامه های درسی مکمل و کاربردی صورت پذیرد تا نسل نو به شهروندانی دیجیتال، مسئول، آگاه و متعهد به ارزش های اخلاقی تبدیل شوند. این پژوهش بر ضرورت تدوین سیاست های آموزشی بومی و متناسب با چالش های جهانی عصر دیجیتال تاکید ورزیده و افق های جدیدی برای تحقیقات آتی گشوده است.

کلیدواژه ها:

اخلاق دیجیتال ، حریم خصوصی دیجیتال ، برنامه درسی ملی ، شهروندی دیجیتال ، سواد رسانه ای ، فضای مجازی ، تربیت اخلاقی سایبری