تحلیل گفتمان انتقادی تصویرسازی های کتاب های درسی فارسی دوره ابتدایی از منظر بازنمایی «کودکی» و «تحرک اجتماعی

این پژوهش با رویکرد تحلیل گفتمان انتقادی به منظور واکاوی چگونگی بازنمایی مفاهیم «کودکی» و «تحرک اجتماعی» در تصویرسازی های کتاب های درسی فارسی دوره ابتدایی انجام شده است. جامعه آماری، تصاویر کتاب های فارسی (خوانداری و فارسی) پایه های اول تا ششم (چاپ های ۱۴۰۱-۱۴۰۳) بوده و با نمونه گیری هدفمند، ۱۲۰ تصویر انتخاب و بر اساس مدل سه بعدی فرکلاف (توصیف، تفسیر، تبیین) و با تکیه بر دستور زبان بصری کراس و ون لیون تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهد تصویرسازی ها در حال برساخت و طبیعی سازی گفتمان مسلط و یکدستی هستند. «کودکی» عمدتا به صورت دورانی شاد، عاری از دغدغه، و با محوریت «کودک مطیع و قاعده پذیر» در حال گذران جامعه پذیری همنوا بازنمایی شده است. در این بازنمایی، کودک به عنوان یک کنشگر اجتماعی مستقل و انتقادی غایب است و تجارب متنوع زیسته (همچون تنوع قومی، معلولیت یا کار کودک) حذف شده اند. از منظر «تحرک اجتماعی»، مسیری خطی، فردگرایانه و آرمانی شده ترسیم می گردد که موفقیت صعودی را منحصرا محصول شایستگی تحصیلی و انضباط اخلاقی فرد می نماید. این گفتمان با نمایش یکدست زندگی طبقه متوسط شهری و حذف نظام مند نشانه های نابرابری ساختاری، فقر و مشاغل پایین دست، سلسله مراتب اجتماعی و مکانیسم های بازتولید نابرابری را نامرئی ساخته و به مشروعیت بخشی وضع موجود می پردازد. این پژوهش نتیجه می گیرد که تصاویر کتاب های درسی، فراتر از کارکرد آموزشی، به عنوان ابزارهای ایدئولوژیک در بازتولید گفتمان رسمی و شکل دهی به هویت و آرمان های کودکان عمل می کنند.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان انتقادی ، کتاب درسی ابتدایی ، تصویرسازی ، بازنمایی کودکی ، تحرک اجتماعی ، گفتمان مسلط ، بازتولید ایدئولوژیک.