تحلیل تغییرات برنامه درسی ملی ایران در دهه اخیر: میزان تطابق با اصول تحول بنیادین و پیشنهادهایی برای بهبود کیفیت آموزش

دهه اخیر (۱۳۹۵–۱۴۰۵ شمسی) دوره ای کلیدی برای اجرای سند تحول بنیادین آموزش و پرورش (مصوب ۱۳۹۰) و برنامه درسی ملی (مصوب ۱۳۹۱) بوده است. در این بازه، تغییرات عمده ای در ساختار آموزشی (از ۵-۳-۴ به ۶-۳-۳)، بازنگری کتاب های درسی از پایه اول ابتدایی تا دوازدهم، کاهش برخی عناوین درسی، افزودن رویکردهای مهارت محور و توجه بیشتر به تربیت تمام ساحتی (مانند ساحت های شش گانه سند تحول) صورت گرفته است. با این حال، پژوهش های متعدد نشان می دهند که میزان تطابق واقعی برنامه درسی اجرا شده با اصول بنیادین سند تحول (مانند تربیت حیات طیبه، تاکید بر شایستگی های دینی-اخلاقی، پرورش تفکر انتقادی، مهارت های زندگی و کاهش بار آموزشی) ناکافی بوده و چالش هایی مانند تمرکزگرایی شدید، کمبود منابع مالی و انسانی، مقاومت فرهنگی-سازمانی، تاثیر همه گیری کرونا بر اجرا، و عدم تحقق کامل زیرنظام های برنامه درسی (مانند برنامه ریزی مدرسه محور و ارزشیابی تربیتی) مانع تحقق کامل اهداف شده اند.این پژوهش تحلیلی-تطبیقی با رویکرد اسنادی و تحلیل محتوا، اسناد رسمی (سند تحول بنیادین، برنامه درسی ملی، گزارش های سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، و بازنگری های کتاب های درسی ۱۳۹۵–۱۴۰۵) را بررسی کرده و میزان تطابق را در ابعاد هدف گذاری، محتوا، روش ها، ارزشیابی و اجرا ارزیابی می کند. یافته ها حاکی از نقاط قوت مانند کاهش حجم برخی کتاب ها، افزودن محتوای مهارت محور در دروس عملی، و توجه نسبی به ساحت های تربیتی است، اما ضعف های عمده شامل عدم تحقق تربیت تمام ساحتی، ادامه رویکرد آموزش محور و حفظ ساختار سنتی، و عدم بازنگری عمیق در برنامه درسی ملی پس از ۱۳۹۱ مشاهده می شود. درصد تحقق تقریبی اهداف سند تحول در حوزه برنامه درسی حدود ۳۰–۵۰% برآورد می شود (بر اساس گزارش های داخلی و مطالعات انتقادی).

کلیدواژه ها:

سند تحول بنیادین ، برنامه درسی ملی ، تغییرات برنامه درسی دهه اخیر ، تطابق اصول تحول ، چالش های اجرا ، بهبود کیفیت آموزش ، آموزش و پرورش ایران