بررسی آموزه های معاد و زندگی پس از مرگ در متون منظوم عرفانی فارسی

این مقاله به بررسی آموزه های مرتبط با «معاد» و «زندگی پس از مرگ» در مهم ترین متون منظوم عرفانی فارسی از قرن پنجم تا نهم هجری قمری می پردازد. با تمرکز بر آثار برجسته ای چون «حدیقه الحقیقه»ی سنایی، «منطق الطیر» و «مصیبت نامه»ی عطار، «مثنوی معنوی» مولوی، «گلشن راز» شبستری و «هفت اورنگ» جامی، این پژوهش نشان می دهد که عرفان اسلامی با حفظ چارچوب کلی اعتقادی اسلام، تفسیری باطنی، نمادین و مبتنی بر سیروسلوک فردی از مفهوم معاد ارائه می دهد.در این متون، مرگ نه به مثابه نیستی، بلکه به عنوان «ولادت ثانی»، «گذار از عالم کثرت به وحدت» و «بازگشت به اصل خویش» تصویر می شود. مفاهیم ظاهری قیامت، حشر، نشر، بهشت و دوزخ، به نمادهایی برای بیان مراحل سلوک، احوال باطنی سالک، و کیفیت اتحاد با حق تعالی تبدیل می گردند. مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به اشعار این شاعران، این فرضیه را پی می گیرد که هدف نهایی از بازنمایی معاد در شعر عرفانی فارسی، نه ترساندن از عقاب، بلکه بیداری مخاطب از خواب غفلت، ترغیب به تهذیب نفس، و نهایتا عروج روحانی و «میرانیدن پیش از مرگ» است.یافته های تحقیق حاکی از آن است که تصویر معاد عرفانی، کاملا شخصی و درون گراست و «قیامت نفس» بر «قیامت جسمانی» پیشی می گیرد. مرگ ارادی و اختیاری (فنا) شرط لازم برای رسیدن به حیات حقیقی (بقا) و بهشتی است که نه مکانی جغرافیایی، بلکه «حالتی از حضور و شهود» است. این مقاله همچنین به تاثیرپذیری این منظومه ها از مبانی عرفان نظری، به ویژه اندیشه های ابن عربی و مکتب اشراق، در پرداختن به این موضوع اشاره خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

معاد عرفانی ، زندگی پس از مرگ ، متون منظوم فارسی ، عرفان اسلامی ، نمادپردازی ، سنایی ، عطار ، مولوی ، فنا و بقا.