عزت نفس و هویت یابی در نوجوانی؛ نگاهی روان شناختی–تحولی

نوجوانی به عنوان مرحله ای حیاتی از چرخه زندگی انسان، دورانی است که طی آن فرد با تحولات بنیادین بیولوژیکی، شناختی و اجتماعی مواجه می شود که محوریت این تحولات حول دو سازه روان شناختی کلیدی یعنی «عزت نفس» و «هویت یابی» شکل می گیرد. مسئله اصلی این پژوهش، تبیین پیچیدگی های تعامل این دو سازه در بستر تحولی نوجوانی و تاثیر متقابل آن ها بر سلامت روان و سازگاری اجتماعی فرد است. در روان شناسی تحولی، نوجوانی یک دوره گذار تعیین کننده تلقی می شود که فرد تلاش می کند تا تصویری منسجم و پایدار از «خویشتن» کسب کند؛ فرآیندی که مستقیما با ارزیابی فرد از ارزش و توانمندی های خود، یعنی عزت نفس، گره خورده است. اهمیت این موضوع در آن است که سطح پایدار عزت نفس در این دوره، پیش بینی کننده موفقیت های تحصیلی، روابط بین فردی سالم و شکل گیری شخصیت بالغ در بزرگسالی است. هدف این مقاله، تحلیل نظری و ترکیبی سازه عزت نفس و مراحل هویت یابی (بر اساس مدل های روان شناختی-تحولی) و ارائه تصویری جامع از چگونگی تاثیر آن ها بر یکدیگر در دوره نوجوانی است. روش پژوهش حاضر، مروری-تحلیلی بوده و بر پایه بازبینی انتقادی منابع معتبر علمی، نظریه های برجسته روان شناسی رشد (به ویژه نظریه روانی-اجتماعی اریکسون، نظریه ساخت هویت مارشیا و دیدگاه های شناختی-اجتماعی) استوار است. یافته های نظری نشان می دهند که هویت یابی موفق، که مستلزم کاوش و تعهد در حوزه های مختلف (شغل، ارزش ها و باورها) است، با عزت نفس بالا همبستگی مثبت و قوی دارد؛ به طوری که هرگونه سردرگمی هویتی (Identity Diffusion) اغلب با کاهش عزت نفس و افزایش آسیب پذیری روانی همراه است. همچنین، ارزیابی نوجوان از شایستگی های خود (شایستگی تحصیلی، اجتماعی و جسمانی) که زیربنای عزت نفس است، مستقیما بر میزان تعهد او به هویت های اکتسابی تاثیر می گذارد. در نهایت، مقاله تاکید می کند که مداخلات تربیتی و حمایتی باید همزمان بر تقویت احساس شایستگی و تسهیل کاوش هویتی متمرکز باشند تا نوجوانان بتوانند با موفقیت این دوره بحرانی را پشت سر بگذارند و به استقلال روان شناختی دست یابند.

کلیدواژه ها:

نوجوانی ، عزت نفس ، هویت یابی ، روان شناسی تحولی ، کاوش هویتی ، اریکسون ، سلامت روان نوجوانان.