نقش و جایگاه اجتماعی معلم در ایران: گذار از قشر فرهنگی به کارگر آموزشی؟

مقاله حاضر به بررسی تحول نقش و جایگاه اجتماعی معلمان در ایران می پردازد و این فرضیه را مورد واکاوی قرار می دهد که آیا این قشر در گذار از «قشری فرهیخته و فرهنگی» به «کارگری آموزشی» قرار دارد یا خیر. در دهه های پس از انقلاب، معلمان به عنوان «معماران انسانی» و «مبلغان ارزش ها» تصویر می شدند و از جایگاهی نمادین و پراهمیت در گفتمان رسمی برخوردار بودند. اما در سال های اخیر، با تشدید مسائل و چالش های ساختاری، نشانه هایی از تغییر در این جایگاه به چشم می خورد.این پژوهش با روشی کیفی و با اتکا به تحلیل داده های ثانویه، نشانه های این گذار احتمالی را در سه حوزه کلیدی بررسی می کند: اقتصادی (تمرکز بر مشکلات معیشتی، ناامنی شغلی، و تلاش برای احقاق حقوق از طریق تشکل های صنفی)، اجتماعی-فرهنگی (کاهش اعتبار و حرمت اجتماعی سنتی، دیده شدن معلمان به مثابه «کارمندان» بخش آموزش به جای فرهیختگان اثرگذار) و گفتمانی (تغییر در روایت رسمی و عمومی از معلم از الگوی فداکار و ایثارگر به شاغلی در میان دیگر مشاغل).یافته ها حاکی از آن است که اگرچه گفتمان رسمی همچنان بر قداست و اهمیت نمادین معلم تاکید دارد، اما در عمل، ترکیب فشارهای اقتصادی، تغییر انتظارات جامعه، گسترش کمی آموزش عالی و کالایی شدن نسبی آموزش، به تضعیف تدریجی جایگاه سنتی معلمان انجامیده است. در نتیجه، هویت جمعی آنان بیش از پیش حول محور دغدغه های معیشتی و صنفی در حال بازتعریف است. این روند، مشابهت هایی با مفهوم «پرولتاریایی شدن» یا «کارگر آموزشی» دارد که در آن تمرکز از جنبه های اخلاقی-فرهنگی صرف به سوی جنبه های فنی و قراردادی کار معطوف می شود.مقاله نتیجه می گیرد که اگرچه نمی توان به طور قطع از تکمیل این گذار سخن گفت، اما شواهد قابل توجهی از تزلزل در جایگاه سنتی فرهنگی معلم و حرکت به سمت هویتی عمدتا شغلی-صنفی وجود دارد. این تحول، پیامدهای عمیقی برای کیفیت آموزش، انگیزه معلمان و رابطه آنان با جامعه و دولت در پی خواهد داشت.

کلیدواژه ها:

معلم ایران ، جایگاه اجتماعی معلم ، قشر فرهنگی ، کارگر آموزشی ، پرولتاریایی شدن ، اقتصاد آموزش ، تشکل های صنفی معلمان ، تحول نقش معلم ، سیاست گذاری آموزشی.