تحلیل محتوای کتاب های درسی با تمرکز بر مولفه های هویت ملی و دینی

کتاب های درسی به عنوان مهم ترین ابزار انتقال رسمی فرهنگ و ارزش ها در نظام آموزشی، نقشی انکارناپذیر و بنیادین در شکل دهی هویت ملی و دینی دانش آموزان ایفا می کنند. این پژوهش با هدف تحلیل محتوای کتاب های درسی مقطع متوسطه اول با تمرکز بر مولفه های هویت ملی و دینی انجام شد تا میزان انعکاس و نحوه توزیع این مفاهیم در متون آموزشی سنجیده شود. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه کتاب های درسی پایه های هفتم، هشتم و نهم در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بود که به روش هدفمند، کتاب های «علوم اجتماعی»، «تعلیمات دینی»، «فارسی» و «قرآن» به عنوان نمونه نهایی انتخاب شدند. روش پژوهش، تحلیل محتوای ترکیبی (کمی و کیفی) و واحد تحلیل شامل متن، تصویر و فعالیت های درسی بود. ابزار گردآوری داده ها، چک لیست محقق ساخته مشتمل بر ۴۵ مولفه در سه بعد اصلی «هویت ملی» (شامل نمادها، شخصیت ها، تاریخ و جغرافیا)، «هویت دینی» (شامل باورهای توحیدی، احکام، اخلاق اسلامی) و «همگرایی ملی-دینی» بود. نتایج تحلیل کمی نشان داد که مولفه های هویت دینی با فراوانی ۳۸/۵ درصد و ضریب اهمیت ۰/۸۹، بیشترین میزان حضور را در کتاب های درسی دارند. در بعد هویت ملی، مولفه های مربوط به «قهرمانان ملی و دینی» و «میراث فرهنگی» توجه بیشتری یافتند، در حالی که مولفه های «تنوع قومیتی» و «حقوق شهروندی» فراوانی کمتری داشتند. نتایج کیفی نیز نشان داد که اگرچه تصویر کلی کتاب ها در جهت تقویت هویت اسلامی-ایرانی است، اما در برخی موارد ارائه محتوا به صورت شعاری و کمتر تعاملی است و نیاز به بازنگری دارد. بر اساس یافته ها، پیشنهاد می شود که در بازنگری های آینده کتاب های درسی، بر تقویت پیوند عقلانی و احساسی میان هویت ملی و دینی، و نیز پرهیز از کلی گویی در مولفه های شهروندی توجه ویژه ای شود.

کلیدواژه ها:

تحلیل محتوا ، کتاب های درسی ، هویت ملی ، هویت دینی ، متوسطه اول