بررسی جایگاه تربیت زیست محیطی در برنامه درسی مدارس با رویکرد توسعه پایدار

بحران های زیست محیطی فراگیر در قرن بیست و یکم، ضرورت بازنگری در نظام های آموزشی برای تربیت نسل مسئولیت پذیر و آگاه نسبت به محیط زیست را دوچندان کرده است. هدف اصلی این پژوهش، بررسی و تحلیل جایگاه تربیت زیست محیطی در برنامه درسی مدارس با رویکرد توسعه پایدار است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت ترکیبی (کیفی و کمی) است. جامعه آماری پژوهش شامل تمامی معلمان و دبیران مدارس ابتدایی و متوسطه شهر تبریز بود که با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای، ۳۵۰ نفر انتخاب شدند. همچنین برای عمیق تر شدن یافته ها، با ۱۵ نفر از خبرگان برنامه ریزی درسی و محیط زیست مصاحبه شد. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه محقق ساخته و مصاحبه نیمه ساختاریافته بود. داده های کمی با استفاده از آمار توصیفی و استنباطی (تحلیل واریانس و مدل سازی معادلات ساختاری) و داده های کیفی با روش تحلیل مضمون تجزیه و تحلیل شدند. یافته های پژوهش نشان داد که جایگاه تربیت زیست محیطی در برنامه درسی فعلی مدارس تبریز، از نظر محتوایی متوسط و از نظر کاربردی و عملی ضعیف است. اگرچه مفاهیم زیست محیطی در کتاب های درسی گنجانده شده اند، اما رویکرد غالب، انتقال اطلاعات است و کمتر به مهارت های تفکر انتقادی، ارزش گذاری اخلاقی نسبت به طبیعت و اقدام های عملی برای توسعه پایدار پرداخته شده است. نتایج حاصل از تحلیل عوامل موثر نشان داد که «آمادگی معلمان»، «محتوای بومی سازی شده با توجه به بحران های منطقه (مانند دریاچه ارومیه)» و «فضای فیزیکی مدرسه» مهم ترین عوامل در تقویت جایگاه تربیت زیست محیطی هستند. همچنین، خلاء جدی در ارتباط میان رشته ای و عدم هماهنگی بین برنامه درسی رسمی و پنهان مشاهده شد. بر اساس یافته ها، پیشنهاد می شود که برنامه درسی مدارس تبریز از حالت دانش محور به سمت رویکرد «اقدام محور» و «مبتنی بر پروژه» تغییر یابد تا دانش آموزان نه تنها درباره محیط زیست بدانند، بلکه یاد بگیرند چگونه برای توسعه پایدار در بافت محلی خود تلاش کنند.

کلیدواژه ها:

تربیت زیست محیطی ، برنامه درسی ، توسعه پایدار ، مدارس ، شهر تبریز ، برنامه درسی پنهان ، آموزش میان رشته ای