نقش مناسبت های ملی و مذهبی در تقویت هویت فرهنگی و اجتماعی دانش آموزان

هویت فرهنگی و اجتماعی به عنوان بنیان شکل گیری شخصیت و تعامل سازنده فرد با جامعه، در دوره کودکی و نوجوانی نقشی تعیین کننده دارد. در دنیای امروز که جهانی سازی و هجمه فرهنگ های بیگانه، هویت نسل جوان را به ویژه در مناطق با تنوع فرهنگی مانند ایران تحت تاثیر قرار داده، نظام آموزشی و به طور خاص برنامه های پرورشی، وظیفه خطیر صیانت و تقویت این هویت را بر عهده دارند. در این میان، مناسبت های ملی و مذهبی به مثابه گنجینه ای غنی از نمادها، ارزش ها و روایت های مشترک، ظرفیتی بی بدیل برای نهادینه کردن مولفه های هویتی در دانش آموزان محسوب می شوند. با این حال، فعالیت های مرسوم در مدارس غالبا به شکل های کلیشه ای و سطحی مانند برگزاری مراسم صرفا سخنرانی محور یا تهیه تراکت محدود شده و از عمق و تاثیرگذاری لازم برخوردار نیستند. این مسئله به ویژه در مدارس ابتدایی دخترانه و در مناطق خاصی مانند اسفرورین که نیازمند پیوند هوشمندانه این مناسبت ها با مولفه های بومی فرهنگی هستند، آشکارتر است. پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش برنامه های فعال و دانش آموزمحور پیرامون مناسبت های ملی و مذهبی در تقویت هویت فرهنگی و اجتماعی دانش آموزان دختر دوره ابتدایی و با تمرکز بر مدرسه ای ۱۵۰ نفره در شهر اسفرورین انجام شده است. این مطالعه با روش ترکیبی (آمیخته) از نوع اکتشافی متوالی اجرا گردید. که از این میان، ۶۰ نفر به روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب و به صورت تصادفی در دو گروه ۳۰ نفره آزمایش و کنترل جایگزین شدند. پایایی هر دو پرسشنامه در این پژوهش با محاسبه ضریب آلفای کرونباخ به ترتیب ۰/۸۶ و ۰/۸۲ به دست آمد. داده های کیفی مرحله اول نیز با تحلیل مضمون و کدگذاری، استخراج و دسته بندی شدند. یافته های کمی پژوهش نشان داد که پس از اجرای یک ساله مداخله، میانگین نمرات هویت فرهنگی و هویت اجتماعی در گروه آزمایش نسبت به گروه کنترل افزایش معناداری داشته است. نتایج حاصل از تحلیل کوواریانس چندمتغیره (MANCOVA) پس از کنترل اثر پیش آزمون، حاکی از آن بود که تفاوت بین دو گروه در سطح ۰/۰۱ > p معنادار است. اندازه اثر (اتا مربع جزئی) محاسبه شده برای هویت فرهنگی ۰/۴۱ و برای هویت اجتماعی ۰/۳۷ بود که نشان دهنده اثربخشی قوی مداخله است. تحلیل مضامین کیفی مرحله اول نیز پنج مضمون اصلی را به عنوان عوامل موثر در تقویت هویت از طریق مناسبت ها آشکار ساخت. مصاحبه های تکمیلی با گروه آزمایش پس از اتمام مداخله، موید نتایج کمی بود و دانش آموزان به افزایش حس افتخار به هویت ایرانی-اسلامی، درک بهتر مفهوم ایثار و شهادت، و احساس توانمندی بیشتر برای بیان عقاید خود اشاره کردند. در مجموع، این پژوهش نتیجه می گیرد که تبدیل مناسبت های ملی و مذهبی از یک "رویداد نمایشی" به یک "فرآیند تربیتی فعال، خلاق و دانش آموزمحور"، با بهره گیری از روش های مشارکتی و تولیدمحور، می تواند به طور معناداری به تقویت هویت فرهنگی و اجتماعی دانش آموزان دختر دوره ابتدایی بینجامد. این رویکرد، به ویژه در مناطق دارای فرهنگ خاص مانند اسفرورین، زمانی موفق تر خواهد بود که بتواند پیوندی آگاهانه بین ارزش های کلان ملی-مذهبی و مولفه های هویتی بومی منطقه برقرار سازد. بر اساس یافته ها، آموزش و توانمندسازی مربیان پرورشی در طراحی و هدایت فعالیت های کیفی محور، اختصاص زمان و فضای کافی در برنامه هفتگی مدرسه به پروژه های مرتبط با مناسبت ها، و مشارکت دهی والدین به عنوان راویان و تسهیل گران این فرآیند، از جمله پیشنهادات عملی این پژوهش برای نظام آموزشی است. این مطالعه گامی در جهت پر کردن شکاف بین شعارهای تربیتی و روش های اجرایی در حوزه امور پرورشی مدارس ابتدایی محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

مناسبت های ملی و مذهبی ، هویت فرهنگی ، هویت اجتماعی ، دانش آموزان دختر ابتدایی ، برنامه های پرورشی.