تاثیر مشارکت والدین در موفقیت تحصیلی دانش آموزان دوره ابتدایی: تحلیل کیفی فرصت ها و موانع از دیدگاه معلمان و والدین

هدف از این پژوهش، تحلیل عمیق تاثیر مشارکت والدین بر موفقیت تحصیلی دانش آموزان دوره ابتدایی و شناسایی فرصت ها و موانع پیش روی این مشارکت از دیدگاه دو گروه کلیدی ذینفع، یعنی معلمان و والدین بوده است. این مطالعه با رویکرد کیفی و به روش پدیدارشناسی توصیفی انجام شد. جامعه آماری پژوهش را معلمان با سابقه حداقل پنج سال تدریس در دوره ابتدایی و والدین دانش آموزان پایه های سوم تا ششم ابتدایی شهر یزد در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ تشکیل دادند. با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و با حداکثر تنوع، با ۲۰ معلم و ۲۰ والد (در مجموع ۴۰ نفر) مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق انجام شد تا تجارب زیسته، درک ها و نگرش های آنان به اشباع نظری برسد. راهنمای مصاحبه شامل سوالاتی درباره تعریف مشارکت موثر، اشکال مختلف مشارکت، تاثیرات مشاهده شده بر پیشرفت و رفتار دانش آموز، عوامل تسهیل کننده و بازدارنده مشارکت و راهکارهای پیشنهادی بود. داده های مصاحبه ها پس از پیاده سازی، با استفاده از روش تحلیل مضمون (تماتیک) در نرم افزار MAXQDA نسخه ۲۰۲۰ مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته ها در قالب سه مضمون اصلی سازماندهی شد: ۱) مشارکت به مثابه سازه ای چندبعدی (شامل ابعاد حمایت عاطفی-انگیزشی، نظارت و پیگیری تحصیلی، ارتباط موثر با مدرسه و مشارکت در فعالیت های مدرسه)، ۲) فرصت های شکوفایی (شامل بهبود خودکارآمدی و انگیزه درونی دانش آموز، تقویت پیوند خانه و مدرسه، توسعه مهارت های فراشناختی و کاهش مشکلات رفتاری)، و ۳) موانع ساختاری و نگرشی (شامل موانع زمانی و شغلی والدین، محدودیت های اقتصادی و فرهنگی، ضعف در مهارت های فرزندپروری و ارتباطی، نگرش منفی یا انفعالی برخی معلمان و والدین، و ساختار نامناسب ارتباطی مدرسه). یک یافته کلیدی، وجود شکاف ادراکی بین معلمان و والدین بود؛ جایی که معلمان اغلب مشارکت را به «پیگیری تکالیف» تقلیل می دادند و والدین از عدم دریافت بازخورد معنادار و راهنمایی عملی از مدرسه گلایه داشتند. همچنین، نقش مشارکت کیفی و غیرمستقیم (مانند ایجاد فضای آرام خانه، گفت وگو و تقویت عزت نفس) به عنوان موثرترین بعد، توسط هر دو گروه برجسته شد. نتایج نشان داد که موفقیت تحصیلی در دوره ابتدایی، پیامد یک مثلث تعاملی بین دانش آموز، معلم و والدین است و اختلال در هر ضلع، عملکرد کل سیستم را تحت تاثیر قرار می دهد. این پژوهش بر لزوم حرکت از مشارکت سنتی و منفعلانه به سمت مشارکت فعال، آگاهانه و مبتنی بر توانمندسازی تاکید دارد. پیشنهاد می شود با طراحی برنامه های آموزشی تلفیقی برای والدین و معلمان، بهبود کانال های ارتباطی دوسویه و حساس سازی مدیران نسبت به بسترهای اجتماعی-فرهنگی خانواده ها، گام های عملی برای تبدیل موانع به فرصت برداشته شود.

کلیدواژه ها:

مشارکت والدین ، موفقیت تحصیلی ، دانش آموزان دوره ابتدایی ، فرصت ها و موانع ، پژوهش کیفی ، پدیدارشناسی.