از نگرش تا کنش: موانع فرهنگی بهره گیری از هوش مصنوعی در مدیریت و تدریس

تحول دیجیتال در آموزش، به ویژه با ورود هوش مصنوعی، صرفا یک تغییر فناورانه نیست، بلکه دگرگونی عمیق در معنا، نقش ها و کنش های حرفه ای معلمان و مدیران آموزشی به شمار می آید. با وجود گسترش گفتمان های سیاستی درباره آموزش هوشمند، شواهد میدانی نشان می دهد که بهره گیری موثر از هوش مصنوعی در مدارس، به ویژه در حوزه مدیریت و تدریس، با چالش های جدی مواجه است. یکی از مهم ترین این چالش ها، شکاف میان نگرش مثبت کنشگران آموزشی به هوش مصنوعی و کنش عملی آنان در به کارگیری این فناوری است؛ شکافی که ریشه های آن را باید در لایه های فرهنگی مدرسه جست وجو کرد.پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تفسیر موانع فرهنگی بهره گیری از هوش مصنوعی در مدیریت و تدریس و با تاکید بر گذار «از نگرش تا کنش» انجام شده است. این مطالعه با رویکرد کیفی توصیفی–تفسیری و در قالب مطالعه موردی چندگانه صورت گرفت. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته با معلمان و مدیران مدارس و نیز بررسی اسناد آموزشی گردآوری و با تمرکز بر توصیف غنی و تفسیر زمینه ای تحلیل شدند. یافته ها نشان داد که موانع فرهنگی در چهار دسته اصلی قابل تبیین اند: موانع شناختی (درک محدود و کلیشه ای از هوش مصنوعی)، موانع هنجاری (غلبه فرهنگ اجماع محور و پرهیز از ریسک)، موانع ارزشی (تهدید مرجعیت حرفه ای و هویت معلم) و موانع ساختاری–فرهنگی (فقدان فرهنگ یادگیری مستمر و حمایت سازمانی). این موانع سبب می شوند که حتی در صورت وجود نگرش مثبت، کنش حرفه ای موثر در استفاده از هوش مصنوعی شکل نگیرد. نتایج پژوهش نشان می دهد که موفقیت سیاست های هوش مصنوعی در آموزش، بیش از آنکه به زیرساخت های فنی وابسته باشد، به تحول فرهنگی مدرسه، بازتعریف نقش معلم و مدیر، و بومی سازی معنادار فناوری وابسته است. این یافته ها می تواند مبنایی برای سیاست گذاری واقع بینانه، طراحی برنامه های توانمندسازی فرهنگی و استقرار تدریجی و پایدار هوش مصنوعی در نظام آموزشی ایران فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی در آموزش ، موانع فرهنگی ، نگرش و کنش ، مدیریت آموزشی ، تدریس ، پژوهش کیفی