بررسی تلمیحات در اشعار سیاسی معاصر

تلمیح یکی از صنایع مهم بلاغت فارسی است که با ارجاع به داستان ها، شخصیت ها و رخدادهای تاریخی، اساطیری و مذهبی، لایه های معنایی تازه ای به متن می بخشد. در شعر سیاسی، تلمیح علاوه بر ایجاد زیبایی ادبی، کارکردی اجتماعی و انتقادی دارد و به شاعران امکان می دهد در شرایط سانسور و خفقان سیاسی، اندیشه های خود را به شیوه ای کنایی و غیرمستقیم بیان کنند. پژوهش حاضر با هدف بررسی تلمیحات در شعر سیاسی معاصر، به ویژه در دوره مشروطه، سامان یافته است. دوره ای که شعر نقشی مهم در بیداری اجتماعی و مبارزه با استبداد ایفا کرد. روش تحقیق به کاررفته، توصیفی–تحلیلی است و داده ها بر پایه تحلیل اشعار گردآوری شده در کتاب چهار جلدی ادبیات سیاسی ایران در عصر مشروطیت تالیف عبدالرحیم ذاکرحسین بررسی شده اند. در این پژوهش، تلمیحات بر اساس موضوع در دسته های تاریخی، اساطیری، مذهبی، داستان های عاشقانه، آیات و احادیث، امثال و اصطلاحات علمی(مانند نجوم و شطرنج) طبقه بندی و سپس از حیث بسامد و کارکرد تحلیل گردیده اند. یافته ها نشان می دهد که بیشترین بسامد تلمیحات مربوط به حوزه های تاریخی و اساطیری است. شخصیت هایی چون چنگیز، اسکندر و نادرشاه به عنوان نمادهای خون ریزی و استبداد، و چهره هایی چون ضحاک، کاوه و آرش به عنوان نمادهای ظلم ستیزی و مقاومت در اشعار مشروطه حضوری پررنگ دارند. در کنار آن ها، تلمیحات مذهبی همچون یوسف، سلیمان، عیسی و امام حسین (ع) نقشی محوری در مشروعیت بخشی به حرکت سیاسی و القای روحیه امید و مقاومت داشته اند. بنابراین، تلمیح در شعر مشروطه نه صرفا جنبه زیبایی شناسانه، بلکه ابزاری موثر برای انتقال پیام های سیاسی و اجتماعی بوده است.

کلیدواژه ها:

تلمیح ، شعر سیاسی ، مشروطه ، عبدالرحیم ذاکرحسین ، تلمیحات تاریخی ، اساطیری ، مذهبی