نقش دولت در حمایت از شهرداری ها برای مدیریت پسماند شهری

مدیریت پسماند شهری به عنوان یکی از مهم ترین چالش های توسعه پایدار در شهرهای بزرگ، به ویژه در کشورهایی که رشد سریع جمعیت شهری را تجربه می کنند، نیازمند هماهنگی موثر بین نهادهای دولتی و سازمان های محلی (شهرداری ها) است. هدف اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل نقش های استراتژیک دولت در حمایت از شهرداری ها برای بهبود عملکرد مدیریتی پسماندهای شهری و ارائه چارچوبی نوآورانه است که بتواند ترکیبی از ابزارهای مالی، قانونی، فناوری محور و مشارکتی را در یک سامانه یکپارچه ترکیب نماید. برای دستیابی به هدف موردنظر، از روش تحقیق ترکیبی کتابخانه ای‑تحلیل مقایسه ای بهره گرفته شد. در گام اول، ادبیات بین المللی مرتبط با مدیریت پسماند (۱۹۸ مقاله و گزارش از سال ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۴) شامل مقالات علمی (SCI/SSCI)، گزارش های سازمان ملل، بانک جهانی، اسناد قانونی و مقالات کنفرانس های تخصصی بررسی شد؛ از این مجموعه، الگوهای اصلی حمایت دولتی (مالی سازی، تنظیم مقررات، توانمندسازی فنی، تشویق نوآوری و همکاری های بین دستگاهی) استخراج گردید. در گام دوم، با استفاده از تحلیل محتوا و ماتریس SWOT، وضعیت فعلی سه شهر بزرگ ایرانی (تهران، مشهد، اصفهان) مورد ارزیابی قرار گرفت و نتایج با دو شهر نمونه بین المللی با عملکرد برتر در مدیریت پسماند (کپنهاگن و توکیو) مقایسه شد. نتایج نشان داد که حمایت های دولتی می توانند در پنج دسته اساسی تجمیع شوند: ۱. **مالی سازی:** ابزارهای نوین مانند گرین باند، اوراق مشارکت سبز، گرانت های تحقیق‑و‑توسعه و صندوق های اضطراری پسماند که باعث افزایش سرمایه گذاری در زیرساخت های بازیافت می شود. ۲. **قوانین و استانداردها:** قانون جامع پسماند شهری (۲۰۲۱) و استانداردهای الزام آور بازیافت (حداقل ۴۰ %) که چارچوب قانونی واضحی برای عمل شهرداری ها فراهم می آورد. ۳. **توانمندسازی فنی:** سامانه های GIS‑پشتیبانی شده، پلتفرم های داده محور (Data‑Hub) و حسگرهای IoT برای جمع آوری اطلاعات زمان واقعی که امکان بهینه سازی مسیرهای جمع آوری و پیش بینی حجم پسماند را فراهم می سازد. ۴. **تشویق نوآوری:** شتابدهنده های فناوری سبز، مسابقات هکاتون پسماند و حمایت مستقیم از استارت‑آپ های فناوری محور که به سرعت راه حل های مبتکرانه را به بازار می رسانند. ۵. **همکاری های بین دستگاهی:** مشارکت نیروهای نظامی، دانشگاه ها و بخش خصوصی برای تامین نیروی کار، پژوهش و توسعه ی فناوری های جداسازی و بازیافت. بر پایه این نتایج، یک چارچوب نوآورانه پیشنهادی شامل **پلتفرم یکپارچه سازی داده ها (Data‑Hub)**، **سازوکار مالیاتی ترکیبی (مالیات پسماند + سهم از مالیات عمومی)**، **بیمه عملکرد مبتنی بر نتایج (Performance‑Based Insurance)**، **مرکز نوآوری محلی (Local Innovation Hub)** و **سیستم ارجاع لایه ای (Tiered Referral System)** برای مشارکت شهروندان ارائه شد. اجرای این چارچوب می تواند موجب افزایش نرخ بازیافت به صورت تدریجی (به هدف ۴۰ % تا ۲۰۲۸)، کاهش هزینه های جمع آوری (۲۲ % کاهش هزینه به ازای هر تن)، بهبود شفافیت داده ها و پیشبرد مسیر اقتصاد دایره ای در شهرهای ایرانی گردد

کلیدواژه ها:

مدیریت پسماند شهری ، نقش دولت ، حمایت از شهرداری ها ، مالی سازی پسماند ، چارچوب نوآورانه ، داده محور (Data‑Hub) ، اقتصاد دایره ای ، فناوری اطلاعات (IoT) ، سیاست گذاری زیست محیطی ، پایداری شهری.