نقش مدیر مدرسه در هدایت فرهنگی و ارزش محور فضای آموزشی

در جوامعی با هویت فرهنگی قوی و ریشه دار، مانند جامعه بختیاری، مدرسه تنها عرصه انتقال دانش رسمی نیست، بلکه حلقه ای حیاتی در زنجیره انتقال و بازتولید فرهنگ، ارزش ها و هویت جمعی محسوب می شود. در این میان، مدیر مدرسه به عنوان رهبر آموزشی و فرهنگی، نقشی بی بدیل در جهت دهی به فضای آموزشی دارد. این مقاله با هدف تبیین نقش مدیر مدرسه در هدایت فرهنگی و ارزش محور فضای آموزشی در مدارس شهرستان لالی (به عنوان منطقه ای با بافت جمعیتی غالبا بختیاری) انجام شده است. سوال محوری این است که مدیران مدارس این منطقه چگونه می توانند با بهره گیری از چه راهکارهایی، فضای مدرسه را به محیطی تبدیل کنند که همزمان بر پایه ارزش های اصیل اسلامی-ایرانی و میراث غنی فرهنگی بختیاری (از جمله صلابت، مهمان نوازی، احترام به طبیعت و بزرگان، تعاون و وفای به عهد) استوار باشد و به تربیت نسلی متعهد، آگاه به هویت خویش و توانمند برای مواجهه با چالش های جهان معاصر بینجامد. این پژوهش با روش کیفی و از نوع مطالعه موردی چندگانه در تعدادی از مدارس ابتدایی و متوسطه شهرستان لالی اجرا گردید. داده ها از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با مدیران، معلمان، دانش آموزان و برخی از والدین و ریش سفیدان محلی، همچنین مشاهده مشارکتی از فضای فیزیکی و تعاملات فرهنگی مدرسه گردآوری و با استفاده از روش تحلیل مضمون مورد بررسی قرار گرفت. یافته ها نشان می دهد که مدیران موفق در این نقش، همزمان چهار نقش کلیدی را ایفا می کنند: ۱. معمار نمادین فضای مدرسه: با استفاده از نمادهای بصری فرهنگ بختیاری (مانند نقوش گلیم، تصاویر طبیعت و مشاهیر محلی) در معماری و تزئینات مدرسه. ۲. تسهیل گر گفت وگوی بین نسلی: ایجاد فرصت هایی برای نقل خاطرات و دانسته های بزرگان و پیشکسوتان محلی در کلاس های درس یا مراسم مدرسه. ۳. کانون ساز فعالیت های فرهنگی-تربیتی: طراحی و اجرای پروژه هایی مانند «مستندسازی یک رسم محلی»، «باغچه های گیاهان بومی» یا «جشنواره های محلی» با مشارکت دانش آموزان. ۴. گزینش گر و تلفیق گر هوشمند: انتخاب و تلفیق عناصر سازنده و پیشبرنده فرهنگ بختیاری با اهداف تربیتی مدرسه و ارزش های جهانی مانند مدارا، احترام به حقوق دیگران و حفاظت از محیط زیست. مهم ترین چالش های پیش روی مدیران، فشار برنامه درسی متمرکز و زمان بر، کمبود منابع مالی و آموزشی بومی شده، و در برخی موارد مقاومت یا بی تفاوتی بخشی از جامعه در قبال تغییرات نگرشی بوده است. با این حال، یافته ها موید آن است که موفقیت در گرو خلق پیوندی زنده و معنادار بین برنامه رسمی آموزش و پرورش و سرمایه فرهنگی جامعه میزبان است. در نهایت، این مقاله نتیجه می گیرد که مدیر مدرسه در منطقه لالی، می تواند با ایفای نقش یک «میانجی فرهنگی آگاه»، فضای آموزشی را از یک محیط انتزاعی و بیگانه از زمینه، به یک «کارگاه هویت یابی و فرهنگ آموزی» تبدیل کند. این امر نه تنها به حفظ و تقویت هویت فرهنگی مثبت دانش آموزان کمک می کند، بلکه رضایت و مشارکت جامعه محلی را افزایش داده و اثربخشی تربیتی مدرسه را در بستری آشنا و مورد احترام عمق می بخشد. پیشنهاد می شود دوره های ویژه ای برای آشنایی مدیران با مولفه های فرهنگ بختیاری و راهکارهای عملی تلفیق آن در مدیریت مدرسه طراحی گردد.

کلیدواژه ها:

مدیریت مدرسه ، هدایت فرهنگی ، ارزش های اسلامی-ایرانی ، فرهنگ بختیاری ، فضای آموزشی