دین و اخلاق جهانی: امکان گفت وگو میان ادیان در قرن بیست ویکم

در جهان معاصر که با جهانی شدن، تکثر فرهنگی، تعارض های هویتی و بحران های اخلاقی فراگیر همچون خشونت، نابرابری، تخریب محیط زیست و فروپاشی اعتماد اجتماعی مواجه است، مسئله امکان شکل گیری «اخلاق جهانی» بیش از پیش اهمیت یافته است. دین، به عنوان یکی از کهن ترین و تاثیرگذارترین منابع معنابخش به زندگی انسان، همچنان نقشی محوری در شکل دهی به ارزش ها و هنجارهای اخلاقی جوامع ایفا می کند. با این حال، تنوع ادیان و سنت های دینی از یک سو، و سابقه تعارض ها و سوءتفاهم های دینی از سوی دیگر، این پرسش اساسی را مطرح می سازد که آیا گفت وگوی میان دینی می تواند زمینه ساز شکل گیری نوعی اخلاق جهانی در قرن بیست ویکم باشد یا خیر.این مقاله با رویکردی تحلیلی تطبیقی، به بررسی نسبت دین و اخلاق جهانی پرداخته و امکان ها و محدودیت های گفت وگو میان ادیان را در جهان امروز واکاوی می کند. ابتدا مفهوم «اخلاق جهانی» و تمایز آن از اخلاق نسبی و اخلاق دینی خاص گرا تبیین می شود و سپس به دیدگاه های متفکرانی چون هانس کونگ، جان هیک و یورگن هابرماس درباره نقش دین در عرصه عمومی و اخلاق جهانی اشاره می گردد. در ادامه، عناصر مشترک اخلاقی میان ادیان بزرگ جهان از جمله کرامت ذاتی انسان، عدالت، همدلی، پرهیز از خشونت و مسئولیت پذیری در قبال دیگران و طبیعت مورد بررسی قرار می گیرد.یافته های این پژوهش نشان می دهد که اگرچه ادیان در سطح الهیاتی و آیینی دارای اختلافات بنیادین هستند، اما در سطح اخلاق عملی ظرفیت قابل توجهی برای گفت وگو و همکاری دارند. تحقق اخلاق جهانی نه در قالب حذف تفاوت های دینی، بلکه از طریق به رسمیت شناختن تکثر، گفت وگوی انتقادی و تمرکز بر ارزش های اخلاقی مشترک امکان پذیر است. مقاله نتیجه می گیرد که گفت وگوی میان دینی، در صورت رهایی از انحصارگرایی، بهره گیری از عقلانیت ارتباطی و توجه به چالش های عینی جهان معاصر، می تواند یکی از مهم ترین بسترهای شکل گیری و تقویت اخلاق جهانی در قرن بیست ویکم باشد.

کلیدواژه ها:

دین ، اخلاق جهانی ، گفت وگوی میان دینی ، تکثر دینی ، قرن بیست ویکم ، کرامت انسانی ، عقلانیت ارتباطی