آسیب شناسی اجرای سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ایران: تحلیل موانع ساختاری و فرهنگی از دیدگاه ذی نفعان (معلمان، مدیران و کارشناسان)

سند تحول بنیادین آموزش و پرورش، چارچوبی آرمانی برای نیل به نظام تربیتی مترقی و مبتنی بر فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی-ایرانی است. با این حال، اجرای این سند در گذر زمان با چالش ها و موانع عمیقی روبرو شده که سبب شده است نتایج عینی آن با اهداف تصریح شده فاصله معناداری داشته باشد. این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل موانع ساختاری و فرهنگی موثر بر اجرای ناقص این سند انجام شده است. روش پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد تحلیل مضمون است. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با سه گروه کلیدی ذی نفع (۲۵ نفر شامل معلمان، مدیران مدارس و کارشناسان ستادی آموزش و پرورش) گردآوری و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. یافته ها نشان می دهد موانع اجرا در دو مقوله اصلی قابل دسته بندی هستند: ۱. موانع ساختاری-نهادی: شامل ناهماهنگی بین سازمانی، تخصیص ناکافی و ناپایدار منابع مالی و انسانی، تمرکزگرایی شدید در تصمیم گیری و فقدان استقلال عمل مدرسه، حجم انبوه و غیرعملی محتوای آموزشی، و حاکمیت نظام ارزشیابی کمی محور و کنکورمحور. ۲. موانع فرهنگی-نرم: شامل مقاومت در برابر تغییر به دلیل ضعف در تبیین و اقناع مجریان، فرهنگ آموزشی مسلط پیرامون محفوظات و نتایج کمی، فقدان مشارکت واقعی معلمان در طراحی و بازخوردگیری برنامه ها، و فقدان باور و تعهد عمیق در سطوح میانی به آرمان های تحولی سند. این پژوهش نتیجه می گیرد که اجرای صوری و بخشی سند، بدون حل این موانع ریشه ای، تداوم خواهد یافت. توصیه می شود تحول از سطح «مدرسه» به عنوان واحد محوری شروع شود، سازوکارهای نظارتی مشارکتی جایگزین دستورالعمل های متمرکز شود، و برنامه ریزی عملیاتی با تخصیص واقع بینانه منابع و توانمندسازی معلمان همراه گردد.

کلیدواژه ها:

سند تحول بنیادین ، آسیب شناسی اجرا ، موانع ساختاری ، موانع فرهنگی ، آموزش و پرورش ایران