بررسی و تحلیل معرفت دینی و امکان خطا در فهم وحی

مساله امکان خطا در فهم وحی و تبیین ماهیت معرفت دینی از بنیادی ترین مباحث معرفت شناسی دینی و فلسفه دین است؛ زیرا هرگونه داوری درباره نسبت دین با عقل، تجربه، تاریخ و علوم انسانی، وابسته به تصوری روشن از چیستی معرفت دینی و حدود خطاپذیری آن است. در این پژوهش، نخست به تبیین مفهوم «معرفت دینی» پرداخته می شود و نشان داده می شود که معرفت دینی، برخلاف خود وحی که از منظر الهی شناسی سنتی مصون از خطاست، امری انسانی، تفسیری و در تعامل با شرایط زبانی، فرهنگی و تاریخی شکل می گیرد. از این رو، معرفت دینی در بستری شکل می گیرد که همواره امکان خطا، سوءفهم و محدودیت های معرفتی در آن وجود دارد.در ادامه، با اشاره به دیدگاه های مختلف درباره نسبت معرفت دینی و خطاپذیری، سه رویکرد اصلی مطرح می شود: رویکرد عصمت تفسیر که در آن مفسر یا نهاد دینی از خطا مصون دانسته می شود؛ رویکرد عقل گرای انتقادی که امکان خطا در همه تفاسیر دینی را اجتناب ناپذیر می داند؛ و رویکرد میانه که بر امکان دستیابی به فهم معتبر تاکید می کند، اما در عین حال خطاپذیری معرفت انسانی را می پذیرد. در این راستا، نسبت میان «وحی به عنوان پیام الهی» و «فهم انسانی از متن وحیانی» تحلیل می شود و نشان داده می شود که فرآیند فهم، فراتر از دریافت گزاره ای است و به افق معنایی، پیش فرض ها، زبان و زمینه مخاطب وابسته است.همچنین، با بهره گیری از نظریه های هرمنوتیک (از جمله گادامر و ریکور) و تحلیل های فلسفه زبان، روشن می شود که فهم متن—even اگر متن الهی باشد—در فرایندی تعاملی و دیالوگی شکل می گیرد و از این جهت نمی توان آن را یک بار برای همیشه و بدون نیاز به بازخوانی تاریخی تثبیت کرد. تفاوت قرائت ها و تکثر فهم های دینی، نه نشانه ضعف دین، بلکه نشان دهنده پویایی و زنده بودن مواجهه انسان با امر الهی است. در نهایت، این مقاله نتیجه می گیرد که پذیرش امکان خطا در معرفت دینی نه تنها ایمان را تضعیف نمی کند، بلکه به عقلانیت دینی عمق می بخشد، راه بازنگری، نقد و توسعه فهم دینی را فراهم می کند و نسبت دین با علوم انسانی و تجربی را از تعارض های غیرضروری می رهاند.

کلیدواژه ها:

معرفت دینی ، خطاپذیری ، وحی ، هرمنوتیک ، تفسیر ، فلسفه دین ، فهم متن ، قرائت های دینی.