نقش تجربه دینی در معرفت شناسی ایمان

تجربه دینی یکی از بنیادی ترین مولفه ها در تکوین، تداوم و توجیه ایمان دینی به شمار می آید و در دهه های اخیر، جایگاهی برجسته در مباحث معرفت شناسی دین یافته است. این نوشتار با رویکردی تحلیلی توصیفی به بررسی نقش تجربه دینی در معرفت شناسی ایمان می پردازد و می کوشد نشان دهد که چگونه تجربه دینی می تواند به مثابه منبعی معرفتی، در کنار عقل، وحی و سنت، در توجیه باورهای ایمانی ایفای نقش کند.در آغاز، مفهوم «تجربه دینی» تبیین شده و تمایز آن از احساسات صرف روان شناختی، حالات عرفانی مبهم یا واکنش های عاطفی زودگذر روشن می شود. تجربه دینی در این پژوهش به عنوان نوعی آگاهی التفاتی تفسیر می شود که در آن فاعل شناسا خود را در مواجهه با امر متعالی، قدسی یا الهی می یابد. سپس، جایگاه این تجربه در چارچوب های مختلف معرفت شناسی ایمان، از جمله عقل گرایی، تجربه گرایی دینی و معرفت شناسی اصلاح شده (Reformed Epistemology) بررسی می گردد.در ادامه، دیدگاه فیلسوفان برجسته ای همچون ویلیام جیمز، رودلف اتو، آلوین پلنتینگا و جان هیک تحلیل می شود. بر اساس این دیدگاه ها، تجربه دینی می تواند نوعی «باور پایه» یا دست کم قرینه ای موجه برای صدق ایمان دینی فراهم آورد، بی آنکه ضرورتا متکی بر استدلال های برهانی کلاسیک باشد. در این چارچوب، ایمان نه صرفا نتیجه استدلال عقلی، بلکه پاسخی وجودی و معرفتی به تجربه ای زیسته از حضور الهی تلقی می شود.مقاله همچنین به نقدهای وارد بر اعتبار معرفتی تجربه دینی می پردازد؛ از جمله نقدهای مبتنی بر تکثر تجارب دینی، امکان خطا یا توهم، و تبیین های تقلیل گرایانه روان شناختی و جامعه شناختی. در پاسخ، نشان داده می شود که همان گونه که در سایر حوزه های معرفت بشری (نظیر ادراک حسی یا حافظه) امکان خطا مانع از اعتبار معرفتی اصل تجربه نمی شود، در مورد تجربه دینی نیز می توان با ارائه معیارهایی چون انسجام درونی، ثمرات عملی، و سازگاری با دیگر منابع معرفت، از معقولیت معرفتی آن دفاع کرد.در نهایت، نتیجه گرفته می شود که تجربه دینی، هرچند به تنهایی کفایت مطلق برای اثبات دعاوی الهیاتی ندارد، اما نقشی اساسی در شکل دهی به ایمان شخصی، تقویت توجیه معرفتی باورهای دینی و پیوند میان ساحت معرفت و زیست مومنانه ایفا می کند. از این رو، نادیده گرفتن تجربه دینی در معرفت شناسی ایمان، به تقلیل ایمان به مجموعه ای از گزاره های انتزاعی و گسسته از زندگی وجودی انسان خواهد انجامید.

کلیدواژه ها:

تجربه دینی ، معرفت شناسی ایمان ، توجیه باور دینی ، باور پایه ، ایمان دینی ، امر قدسی ، فلسفه دین