تنوع، ترکیب و احتمال وقوع خردزیستگاه های درختی در مرحله تحولی تخریب راشستان های دست نخورده هیرکانی (مناطق سیکا و شفارود)

مقدمه و هدف: در سال های اخیر، خردزیستگاه های درختی به عنوان مولفه ای کلیدی در حفظ تنوع زیستی جنگل ها مورد توجه قرار گرفته اند. این خردزیستگاه ها که به صورت ویژگی های ریخت شناسی در درختان زنده یا خشک دارهای سرپا شکل می گیرند، نقش مهمی در تامین زیستگاه گونه های مختلف و حفظ کارکردهای بوم شناختی جنگل دارند. شکل گیری آن ها عمدتا حاصل فرآیندهای طبیعی مانند فعالیت قارچ ها، دارکوب ها و خسارات فیزیکی است و با افزایش پیچیدگی ساختاری، زیست پذیری جنگل را تقویت می کند. از این رو، حفاظت از درختان زیستگاهی در مدیریت پایدار جنگل اهمیت دارد. هدف این پژوهش بررسی تنوع، ترکیب و احتمال وقوع خردزیستگاه های درختی در مرحله تحولی تخریب راشستان های شمال کشور است.مواد و روش ها: این پژوهش در دو قطعه یک هکتاری از مرحله تحولی تخریب در جنگل های راش مناطق شفارود در استان گیلان و سیکا در شرق مازندران انجام شد. این قطعات تحت نظارت موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور قرار داشته و در توده های دست نخورده و بدون بهره برداری (پارسل های شاهد) واقع بودند. در هر قطعه، ویژگی های توپوگرافی شامل شیب و جهت با استفاده از شیب سنج و قطب نما اندازه گیری شد و تمامی درختان از نظر گونه و قطر برابرسینه مورد ثبت قرار گرفتند. برای شناسایی و ثبت خردزیستگاه های درختی، از راهنمای استاندارد خردزیستگاه ها استفاده شد که شامل هفت فرم اصلی، ۱۵ گروه و ۴۷ نوع خردزیستگاه است. تمامی درختان زنده و خشک دارهای سرپا به صورت دقیق و سیستماتیک بررسی شدند، به طوری­که از قسمت گورچه تا تاج درخت، ابتدا با چشم غیرمسلح و سپس برای بخش های مرتفع و در معرض نور با استفاده از دوربین دوچشمی پایش انجام شد. تمامی خردزیستگاه های مشاهده شده برای هر درخت با کد اختصاصی ثبت شدند. برای تحلیل احتمال وقوع انواع خردزیستگاه ها از رگرسیون لجستیک استفاده شد و مقایسه تنوع خردزیستگاه ها با بهره گیری از اعداد هیل و منحنی های قیاس آماری پس از استانداردسازی بر اساس اندازه نمونه انجام گرفت.یافته ها: نتایج نشان داد که گونه راش شرقی گونه غالب در هر دو منطقه بوده و به ترتیب ۸۶٫۵ درصد از درختان در منطقه سیکا و ۸۸٫۸ درصد در منطقه شفارود را شامل می شود. میانگین قطر برابرسینه درختان راش بین دو منطقه تفاوت معنی دار داشت، اما از نظر تعداد خردزیستگاه ها در هر پایه درخت راش، تفاوت معنی داری مشاهده نشد. مجموع خردزیستگاه های ثبت شده برای درختان راش در منطقه سیکا ۴۵۵ و در منطقه شفارود ۴۴۲ مورد بود که به ترتیب معادل ۲٫۴ و ۲٫۱ خردزیستگاه به ازای هر درخت راش است. در هر دو منطقه، بیشترین سهم از نظر فرم خردزیستگاه ها مربوط به حفره های گورچه ای بود. از نظر نوع خردزیستگاه، سه نوع خزه ها، حفره پوسیدگی تنه و حفره های گورچه ای بیشترین فراوانی را داشتند و در مجموع به ترتیب ۱۷۴، ۱۴۶ و ۱۱۸ مورد ثبت شدند. احتمال وقوع خزه ها در منطقه شفارود به طور معنی داری بیشتر از منطقه سیکا بود، درحالی­که احتمال وقوع حفره های پوسیدگی تنه بین دو منطقه تفاوت معنی داری نداشت. همچنین برای درختان با قطر برابرسینه کمتر از ۵۰ سانتی متر، احتمال وقوع حفره های گورچه ای در شفارود بیشتر بود، اما در قطرهای بالاتر تفاوت معنی داری مشاهده نشد. مقایسه تنوع خردزیستگاه ها نشان داد که از نظر کلی تفاوت معنی داری بین دو منطقه وجود ندارد، با این حال شاخص های تنوع نشان دادند که تنوع خردزیستگاه های متداول (۱=q) در منطقه سیکا حدود دو برابر و تنوع خردزیستگاه های غالب (۲=q)  تقریبا سه برابر منطقه شفارود است. این نتایج بیانگر اهمیت توجه به ساختار خردزیستگاهی در مدیریت و حفاظت جنگل های راش شمال کشور است.نتیجه گیری: این پژوهش نقش حیاتی خردزیستگاه های درختی در حفظ تنوع زیستی در جنگل های هیرکانی را برجسته می کند. با درک رابطه بین ساختار جنگل و خردزیستگاه های درختی، راهبردهای حفاظت و مدیریتی موثرتری را می توان توسعه داد. براساس یافته های این پژوهش، پتانسیل سیکا به­عنوان یک مدل برای حفاظت از تنوع زیستی می­تواند مورد توجه بیشتر قرار گیرد. درنهایت پیشنهاد می­شود تا بررسی­های بلندمدت در ارتباط با خردزیستگاه های درختی برای درک کامل فرآیندهای بوم­شناسی و تاثیرات آن ها بر تنوع زیستی مدنظر قرار گیرد. همچنین لازم است روابط بین شرایط محیطی و ساختار جنگل با خردزیستگاه های درختی مورد بررسی قرار گیرد تا درک موثرتری را فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

تنوع زیستی ، ویژگی ساختاری ، خشکدار ، راهبرد حفاظت ، جنگل شاهد ، گیلان ، مازندران