تحلیل پدیدارشناسانه ادراک فضایی در میدان پانزده خرداد تهران

ادراک فضا در میدان های شهری تاریخی، مفهومی فراتر از تحلیل های صرف کالبدی یا عملکردی است و در پیوندی تنگاتنگ با تجربه زیسته، حافظه جمعی و درگیری چندحسی کاربران شکل می گیرد. این فضاها، به ویژه در بافت های تاریخی، بستری برای تلاقی ابعاد جسمانی، ذهنی و عاطفی حضور انسان در محیط هستند. میدان پانزده خرداد (ارگ) به عنوان یکی از میدان های تاریخی تهران، با ساختاری متاثر از باغ سازی ایرانی، مجاورت با نهادهای حکومتی، بازار و کاخ گلستان، نمونه ای غنی از چنین فضاهایی به شمار می رود. وجود عناصر طبیعی چون آب، گیاه، صداهای محیطی و بافت های متنوع، به همراه هندسه فضایی منسجم، زمینه ساز شکل گیری تجربه ای چندوجهی از حضور در فضا شده است. در چنین بستری، مطالعه کیفیت های ادراکی میدان نه تنها امکان شناخت بهتر پیوند انسان و فضا را فراهم می آورد، بلکه می تواند الگویی برای بازآفرینی فضاهای عمومی تاریخی نیز ارائه دهد؛ الگویی که در آن، طراحی فضا مبتنی بر ادراک حسی، خاطره مندی و کیفیت های منظرین صورت می گیرد.این پژوهش با هدف واکاوی تجربه حسی-فضایی کاربران میدان پانزده خرداد و در پاسخ به این پرسش انجام شده که چگونه عناصر طبیعی، هندسی و ادراکی در میدان ارگ، تجربه فضایی کاربران را شکل می دهند؟روش تحقیق، کیفی و مبتنی بر رویکرد پدیدارشناسی است. داده ها از طریق مشاهده میدانی، مصاحبه های نیمه ساختاریافته و ارزیابی حسی در سه حوزه بویایی، شنیداری و بساوایی گردآوری شده اند و با کدگذاری باز تحلیل شده اند.نتایج این تحقیق حاکی از آن است که میدان پانزده خرداد، علی رغم برخی نارسایی ها، توانسته به واسطه طراحی متاثر از باغ ایرانی، بستری برای شکل گیری تجربه فضایی چندحسی فراهم سازد. صداهای طبیعی آب، رایحه گیاهان و رطوبت خاک، امکان تماس با آب و سایه اندازی درختان، همگی در خلق فضایی آرام، آشنا و خاطره انگیز نقش داشته اند. ارزیابی های حسی-فضایی نشان می دهد که نواحی پیرامون حوض ها، جوی ها و فضاهای سبز بیشترین استقبال کاربران را به خود اختصاص داده اند؛ چراکه تجربه ای ملموس، بدنی و عاطفی فراهم می سازند. با وجود کاستی هایی چون ضعف در پیوندهای بصری، کمبود تنوع رنگی و عدم فعالیت برخی جداره ها، میدان ارگ همچنان واجد کیفیت هایی است که می تواند الگویی برای بازآفرینی سایر فضاهای شهری تاریخی محسوب شود. بهره گیری آگاهانه از ویژگی های ادراکی و حسی این میدان، راهی برای طراحی فضاهایی فراهم می آورد که هم زمان به نیازهای عملکردی، زیبایی شناختی و تجربه محور پاسخ می دهند.

کلیدواژه ها:

ادراک حسی ، کیفیت فضایی ، تجربه زیسته ، میدان پانزده خرداد ، پدیدارشناسی