آموزش مبتنی بر شهروند علم (Citizen Science): نقش پروژه های مشارکتی در پرورش تفکر انتقادی و آگاهی زیست محیطی دانش آموزان

در دنیای امروز، چالش های زیست محیطی جهانی مانند تغییرات اقلیمی، کاهش شدید تنوع زیستی، آلودگی منابع آب و خاک، و تخریب اکوسیستم ها، ضرورت بازاندیشی اساسی در نظام های آموزشی را برجسته ساخته است. آموزش مبتنی بر شهروند علم به عنوان رویکردی نوین، مشارکتی و مبتنی بر تجربه مستقیم، دانش آموزان را از جایگاه گیرندگان منفعل دانش به جایگاه شهروندان فعال و همکار در فرآیندهای علمی واقعی ارتقا می دهد و زمینه ای موثر برای پرورش مهارت های پیشرفته شناختی و نگرشی فراهم می سازد. این پژوهش با هدف بررسی نقش پروژه های مشارکتی شهروند علم در تقویت تفکر انتقادی و ارتقای سطح آگاهی زیست محیطی دانش آموزان دوره دوم متوسطه به انجام رسید. روش پژوهش نیمه تجربی با طرح پیش آزمون–پس آزمون و گروه کنترل بود. جامعه آماری شامل تمامی دانش آموزان دوره دوم متوسطه شهر تهران و حجم نمونه ۶۰ نفر (۳۰ نفر گروه آزمایش و ۳۰ نفر گروه کنترل) به شیوه تصادفی خوشه ای چندمرحله ای انتخاب گردیدند. ابزارهای جمع آوری داده ها عبارت بودند از پرسشنامه استاندارد تفکر انتقادی کالیفرنیا (فرم B) و مقیاس پارادایم اکولوژیکی جدید (NEP) برای سنجش آگاهی زیست محیطی که روایی صوری و محتوایی آن ها توسط صاحبنظران تایید و پایایی آن ها از طریق آلفای کرونباخ به ترتیب ۰/۸۵ و ۰/۸۲ به دست آمد. مداخله آموزشی طی ۱۰ جلسه ۹۰ دقیقه ای شامل اجرای پروژه های مشارکتی شهروند علم با تمرکز بر پایش گونه های زیستی محلی، ثبت مشاهدات میدانی و تحلیل داده ها با استفاده از ابزارهای دیجیتال ساده اجرا شد. یافته های پژوهش نشان داد که میانگین نمرات تفکر انتقادی در گروه آزمایش پس از مداخله (M = ۴۵.۶۲, SD = ۵.۴۱) در مقایسه با گروه کنترل (M = ۳۸.۱۷, SD = ۴.۹۸) افزایش معناداری داشته است (t(۵۸) = ۵.۷۲, p < ۰.۰۰۱, Cohen's d = ۱.۴۸). همچنین، سطح آگاهی زیست محیطی در گروه آزمایش رشد قابل توجهی را تجربه کرد (F(۱,۵۸) = ۲۸.۴۵, p < ۰.۰۰۱, η² = ۰.۳۳). این نتایج حاکی از آن است که پروژه های شهروند علم از طریق ایجاد فرصت های واقعی برای مشاهده، جمع آوری داده، تحلیل و استدلال، به طور موثری تفکر انتقادی را تقویت کرده و با افزایش حس تعلق و مسئولیت نسبت به محیط طبیعی، آگاهی زیست محیطی را ارتقا می بخشد. پیامدهای کاربردی این پژوهش بر لزوم بازنگری در برنامه های درسی علوم و ادغام سیستماتیک رویکردهای مشارکتی شهروند علم به منظور تربیت شهروندانی آگاه، انتقادی و متعهد به پایداری تاکید دارد.