آسیب شناسی سواد رسانه ای دانش آموزان در فضای مجازی با رویکرد دینی و فرهنگی

انقلاب دیجیتال و گسترش روزافزون فضای مجازی، تحولات بنیادینی در ابعاد مختلف زندگی بشر، به ویژه در حوزه آموزش و پرورش ایجاد کرده است. دانش آموزان به عنوان بخشی از جامعه که بیشترین تعامل را با ابزارهای دیجیتال دارند، در معرض جریان های اطلاعاتی پیچیده و گاهی مخرب قرار دارند. این پژوهش با هدف آسیب شناسی وضعیت سواد رسانه ای دانش آموزان مقطع متوسطه شهر تبریز با رویکردی دینی و فرهنگی انجام شد. جامعه آماری پژوهش شامل کلیه دانش آموزان مدارس متوسطه شهر تبریز در سال تحصیلی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بود که از میان آن ها ۳۸۴ نفر به روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای متناسب با حجم انتخاب شدند. روش پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-پیمایشی از نوع همبستگی است. ابزار گردآوری داده ها شامل یک پرسشنامه محقق ساخته با ۴۵ گویه در پنج بعد (سواد فنی، سواد انتقادی، سواد اخلاقی-دینی، سواد فرهنگی و پیامدهای کاربردی) بود که روایی محتوایی و پایایی آن (آلفای کرونباخ ۰/۸۷) تایید گردید. همچنین برای عمق بخشی به یافته ها، از ۱۵ مصاحبه نیمه ساختاریافته با مدیران و معلمان پرورشی استفاده شد. داده های کمی با استفاده از نرم افزار SPSS و مدل سازی معادلات ساختاری (SEM) تحلیل شدند. نتایج نشان داد که وضعیت سواد رسانه ای دانش آموزان در بعد فنی نسبتا مطلوب، اما در ابعاد انتقادی و اخلاقی-دینی در حد متوسط و پایین تر از انتظار است. تحلیل های رگرسیونی نشان داد که ضعف در سواد انتقادی و دینی، پیش بین اصلی آسیب پذیری دانش آموزان در برابر تهاجم فرهنگی و بی اخلاقی های فضای مجازی است. همچنین، نتایج کیفی حاکی از آن است که شکاف بین مهارت های فنی دانش آموزان و بینش دینی آن ها، منجر به نوعی «شیزوفرنی فرهنگی» شده است. بر اساس یافته ها، پیشنهاد می شود که نظام آموزشی با بازنگری در برنامه های درسی و تلفیق مبانی سواد رسانه ای با تعلیمات دینی، مداخلاتی هدفمند برای ارتقای توانایی تحلیل، نقد و انتخاب آگاهانه محتوای دیجیتال طراحی نماید.

کلیدواژه ها:

سواد رسانه ای ، آسیب شناسی ، فضای مجازی ، دانش آموزان ، رویکرد دینی ، فرهنگ ، تبریز